آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٦٨٤ - الف - تلاش مدافعه

بنابراين؛ كمك و يارى الهى در اين صورت مشروط به تلاش و كوشش انسانى است، و اين كوشش باوجوداين، ارزش كامل خود را دارد، امّا آرامش و آسايشى كه به دنبال آن مى‌آيد، چيزى از پاداش آن را نمى‌كاهد!

حق اين است كه قرآن كريم در برخى از آياتش از اين رابطه سخن نگفته، و راجع به اين‌كه آن رابطه‌اى است بين شرط و مشروط، بلكه احيانا كمترين اشاره‌اى هم به اين درخواست انسانى نمى‌كند، و موقعى كه از هدايت كاملى سخن مى‌گويد كه برگزيدگان از آن بهره‌مندند، آن را به عنوان يك مرحمتى محض مطرح مى‌كند كه به‌طور مستقيم به وسيله لطف خدا به اينان داده شده است، چنان‌كه در قرآن مى‌خوانيم: «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ»[١]، «أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»[٢]، زيراكه او «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ»[٣]، «وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ»[٤]

جز اين‌كه سخن نگفتن قرآن كريم از اين رابطه بدان معنى نيست كه به‌طور قطع چنين رابطه‌اى وجود ندارد، و اگر ما بخواهيم به وسيله برخى از همين آيات راجع به اين مورد حكم كنيم، روشن مى‌گردد كه اين بخشش سماوى چيزى نيست، مگر پاداشى بر موضع نيكوكارى كه اين گروه از مردم ابراز داشته‌اند: «فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً»[٥]، «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ»[٦]. بنابراين؛ در اين‌حال ايمانى وجود دارد كه نيازمند به تقويت است و نيز احساساتى هست كه شايسته پاداش دادن است.

[١] - انعام( ٦) آيه ١٢٥: هركس را خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را براى پذيرش حق گشاده مى‌سازد.

[٢] - مجادله( ٥٨) آيه ٢٢: آنها كسانى هستند كه خدا ايمان را بر صفحه دل‌هايشان نوشته و با روحى از ناحيه خودش آنان را تقويت فرموده است.

[٣] - فتح( ٤٨) آيه ٤: او كسى است كه آرامش در دل‌هاى مؤمنين نازل كرده است.

[٤] - حجرات( ٤٩) آيه ٧: ولى خداوند ايمان را محبوب شما ساخته و آن را در دل‌هايتان زينت بخشيده، و( به عكس) كفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است.

[٥] - فتح( ٤٨) آيه ١٨: خداوند آن‌چه را در درون دل‌هايشان( از صداقت و ايمان و آمادگى و وفادارى نسبت به پيمان) نهفته بود، مى‌دانست. از اين‌رو آرامش را بر دل‌هايشان نازل كرد.

[٦] - فتح( ٤٨) آيه ٤: او كسى است كه آرامش را در دل‌هاى مؤمن نازل كرد تا ايمانى بر ايمانشان بيفزايد.