از آن تفاوت نوعى بين انديشه‌ها و احساسات كه در قدر و شرف متفاوتند. بنابراين؛ اراده در اين حالت يا آن حالت از عوامل محرّكه ديگرى برخوردار است كه بر وجود آن اراده كمك مى‌كند و در آن حالت تصميم زودتر و آسان‌تر انجام مى‌گيرد و به همان نسبت تلاش كمتر لازم است.

مقصود از اين آن نيست كه بگوييم: آن‌جا درگيرى به حساب نمى‌آيد، بلكه مى‌توانيم بگوييم كه درگيرى وجود دارد، حتّى در حالت شديدى كه امكان گذشتن از آن نيست، و اين دست‌كم همان چيزى است كه از مجموع آيات و رواياتى كه در ذيل خواهيم ديد، روشن مى‌گردد.

به راستى هردو نيرويى كه ما در اين‌جا با آن‌ها مواجهيم، به‌طور يكسان مسلّح و مجهّز نيستند. و طبق فرموده قرآن، اين يك قانون فراگير است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي»[١].

و پيامبر ٦ در روايتى كه ابن مسعود نقل كرده، مى‌فرمايد: «هيچ فردى از شما نيست، مگر همراهى از جن بر او موكّل شده است. پرسيدند: بر شما هم موكّل است يا رسول اللّه؟ فرمود:

بر من هم موكّل است، جز اين‌كه خداوند مرا يارى كرده و او تسليم گشته است و جز به نيكى امر نمى‌كند.»[٢] و اين است حال بندگان صالح كه شيطان را بر آنها سلطه‌اى نيست: «إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ»[٣]، «إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ»[٤]

به راستى تأثيرى كه فطرت حسّاس اين گروه از اين عمل شيطان مى‌پذيرد، بسى كم ثبات‌تر و كم‌دوام‌تر از تأثيرى است كه بر توده مردمان وارد مى‌شود، زيراكه آن تأثير صرفا يك‌

[١] - يوسف( ١٢) آيه ٥٣: اين نفس امّاره ما را به بدى‌ها فرمان مى‌دهد، مگر آن‌چه پروردگارم رحم كند.

[٢] - ر ك: صحيح مسلم: ٤/ ٢١٦٨، حديث ٢٨١٥؛ در كتاب صفة القيامة، عبارتى را كه مؤلّف ذكر كرده( آرى، و ليكن پروردگارم مرا يارى كرده تا تسليم شده است). از قول عايشه نقل شده، ولى بقيّه سبك حديث دليل بر آن مقصودى است كه ما نقل كرديم( مترجم عربى).

ر ك: مسند احمد: ١/ ٤٠١، حديث ٣٨٠٢ و ص ٤٦٠، حديث ٤٣٩٢؛ بحار الأنوار: ٦٠/ ٢٩٨؛ المعجم الكبير: ١٠/ ٢١٨، حديث ١٥٠٢٢؛ الأحاديث المختاره: ٩/ ٥٤٧، حديث ٥٣٩؛ تفسير الميزان، علّامه طباطبائى: ٨/ ٦٣؛ تهذيب الكمال: ٩/ ٣٨؛ كشف الخفاء: ٢/ ٢٥٢، حديث ٢٢٤٢.

[٣] - نحل( ١٦) آيه ٩٩: شيطان تسلّطى بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكّل مى‌كنند، ندارد.

[٤] - اسراء( ١٧) آيه ٦٥: تو هرگز سلطه‌اى بر بندگان من نخواهى يافت.