آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٦٧١ - الف - تلاش مدافعه

نمى‌خواهيم از يك بيمار صحبت كنيم كه بسا توان عضوى او براى انجام هيچ نوع شرّى يارى نمى‌كند، و چه‌بسا ذوق معمولى براى چشيدن لذّت خاصّى را ندارد.

آرى؛ اين دو حالت، فوق اخلاقى‌[ laromarpus ]و زندگى اخلاقى‌[ laroma ]هردو به‌طور مساوى خارج از بحث ماست.

ولى ما اگر در زمينه فطرت كامل انسانى باقى بمانيم كه از غرايز و عقل برخوردار است، مى‌بينيم بسيارى از مردم مقدارى از انگيزه‌هاى مواجهه با كارهايى را دارند كه نشأت گرفته از تصميمات خير است و اين انگيزه‌ها داراى مراتب بى‌شمارى هستند كه به بالاترين درجه مى‌رسند و به پايين‌ترين مرتبه نزول مى‌كنند، به حدّى كه در برابر اين تصميمات هيچ‌يك از انگيزه‌هاى مخالف، مقاومت محسوسى نمى‌تواند داشته باشد.

و جريان تنها به اين حالت تصميم‌گيرى معمولى و يا تصميمات نسنجيده خلاصه نمى‌شود، بلكه حتّى در حالت تصميم‌گيرى پرخطر مى‌بينيم اين تصميمى كه يك فرد عادى جز با زحمت زياد بر آن نمى‌رسد، براى اين اشخاص به آسان‌ترين و ساده‌ترين راه و روش ميسّر مى‌گردد.

اين حالت مشابه يكديگر ممكن است به دو طريق فراهم بيايد: يا به لطف استعداد فطرى فراهم مى‌آيد و يا اين‌كه نتيجه كوشش و تلاشى است كه پس از مدّتى- كه فاصله زمانى متفاوتى دارد، و با زحماتى كه در آن خلال تحمّل مى‌كند- عايد مى‌شود.

در حالت نخست، آن‌جا كه تمايلات انسانى تا حدّ غيرقابل درك مغلوب مى‌شود و انديشه خير در وجود انسان به جايگاه والايى مى‌رسد، عمل صالح موضوع دوست داشتنى و كاميابى مى‌گردد. و اين حالت آسمانى كه مورد توجّه حسّ اخلاقى مى‌گردد، همان حالت بزرگان از شايستگان است كه آفريدگار آنها را با آن فطرت آفريده است، و به‌ويژه پيامبرانى كه خداوند ايشان را از آغاز كار براى تبليغ رسالت الهى برگزيده است: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ».[١]

و در حالت دوم، تمام كارها اين‌چنين پيشرفت نمى‌كند، مگر تا حدّ معيّنى و به لطف مجاهدات و تلاش شخصى غالبا تحوّل پيدا مى‌كند. اين تنها يك قانون نيست كه بگوييم: به كار

[١] - انعام( ٦) آيه ١٢٤: خداوند از همه بهتر مى‌داند كه رسالت خويش را كجا قرار دهد.