بنابراين؛ وقتى كه ما از اين حالات فاصله مى‌گيريم، باز هم مشكل حقيقى موقعى است كه انديشه‌هاى سودمندى عمل پيشى گرفته، سپس به حدّ معيّنى از بين عوامل و اسبابى مى‌رسد كه سودجويى را فرض مى‌نمايد و اين همان چيزى است كه به معناى صحيح كلمه «اختلاط انگيزه‌ها» گفته مى‌شود.

و قبلا گذشت، گفتيم كه نيّت پيش از عمل اساسا بايد خالص باشد تا مصداق نيّت حسنه باشد. ولى اين خلوص و صفاى مطلق واجب حتمى است و داراى مراتب و درجات نمى‌باشد. و سهل‌انگارى درآن‌باره حرام است و در تصوّر ذهنى با عمل خالص و بدون هيچ منفعتى برابر است. وانگهى، قبل از هرچيز از خودمان مى‌پرسيم: آيا فطرت انسانى همواره توانايى نوعى از چنين خلوص و تجرّد را دارد و آيا خود را به خاطر بالاترين الگو (مثل اعلا)- بدون اين‌كه هم زمان چيز ديگرى او را به سوى خود جذب كند- به‌طور كامل خودش را فدا مى‌سازد؟

و هرچه باشد روشى است كه به زودى از اين پرسشها، پاسخ‌ها خواهد داد، البتّه ما بر اين سخن مبادرت مى‌ورزيم كه ما اعتقاد داريم، مبادى قرآنى ما را به اين مطلب مى‌خواند كه ما نسبت به مواضع حدّ وسط تا طرف مقابل زياد سخت‌گير نباشيم.

واقعيّت آن است كه هرگاه چيزى داخل در ميدان توان شخص نباشد و از سوى ديگر اين يك امر مسلّمى است كه هيچ‌كس نمى‌تواند مكلّف باشد، مگر در حدود امكاناتش، بنابراين؛ بديهى است كه تمام اقوالى را كه اين اخلاص مطلق را مى‌طلبند- بر اين اساس كه نقطه اوج ارزشى است و تلاش‌هاى ما بدان سو مى‌شتابند، ولى هرگز بدان‌جا نمى‌رسند- تفسير نماييم.

و البتّه كه فاصله گرفتن از اين الگوى والا (مثل اعلا) بدون ترديد نقصى است، ولى هرگز يك گناه نيست، آرى نقص و كاستى خواهد بود، امّا هرگز فساد و خروج از دايره اخلاق نمى‌باشد.

و مطلقا نيازى نيست كه نصوص (از كتاب و سنّت) را بدين نحو تفسير كنيم، زيرا كافى است كه به تفاوت‌هاى در گويش بنگريم كه بدان وسيله به سوء نيّت و حكم به نيّت مختلط صادر

[١] - و از اين‌رو در دعايى از دعاهاى سنّت مى‌خوانيم:« خداوندا! استغفار مى‌كنم به خاطر هر خيرى كه فقط براى رضاى تو خواستم، ولى غير تو در آن مخلوط شد!».

ر ك: نزديك به اين مضمون در« جامع العلوم و الحكم»: ١/ ١٧، و حلية الأولياء: ٢/ ٢٠٧.