بنابراين؛ نيّت را به تبع آن‌كه اطاعت انسان از خدا به خاطر ذات مقدّس او باشد، يا سود و منفعت شخصى مشروع و يا غيرمشروع هدف باشد، به نيّت حسنه، يا معمولى و يا سيّئه، توصيف مى‌شود.

اين تشريع و قانون‌گذارى با اين فرض است كه اراده به وسيله يك مبدأ واحد حكم كند كه آن مبدأ ممكن است درست باشد و يا نادرست، ولى نمى‌توانيم امكان نظرى اين يگانگى و فرد بودن مبدأ را انكار كنيم ولى كمترين چيزى كه براى ما گفتنش امكان دارد، اين است كه آن بسيار نادر است.

بيشترين حالات وارده همان حالتى است كه عوامل و اسباب فراوانى براى تصميم‌گيرى ما درگيرند، بنابراين؛ به پيروى از اصول قرآنى، ارزش اخلاقى براى يك تصميم معيّنى كه مجموعه‌اى از انگيزه‌ها در آن دخالت دارند، چه مى‌تواند باشد؟

بايد نخست نصوصى را كه قبلا ذكر كرديم‌[١]، به ياد آوريم، و آن‌چه را كه قرآن مجيد نه‌تنها آنها را نمى‌ستايد، بلكه با شدّت از ما مى‌خواهد كه دلى خالص از تأثير دنيا و هواهاى مخصوص دنيوى داشته باشيم؛ دلى كه از خداى عزّ و جلّ براى اعمال خويش تنها او را بخواهد، و اين مجموع شرايطى است كه صفت «خضوع خالص» با آن متّحد و متّفق است، و همان چيزى است كه خداى تعالى درآن‌باره فرموده است، وجود انسان روى زمين براى هيچ‌چيز نيست، مگر براى همان چيز[٢].

به راستى شخص براى يافتن مدلول واقعى اين اقوال مردّد مى‌ماند، زيرا اين اقوال به ما مى‌گويند: چه‌بسا هدف در نهايت بت‌پرستى احمقانه‌اى است كه پاره‌اى از مخلوقات را داخل در هدف بندگى در عمل عبادى نمايند و آن چيزى است كه به‌طور قطع به دنبال نزديكى اين انحراف دقيق ارادى پيش نمى‌آيد، كه در اختلاط انگيزه‌هاى اطاعت خدا تجسّم پيدا كند!

و ما از اين پرسش جواب مى‌دهيم كه پيامبر ٦ و سلّم باوجود اين‌كه نخستين مفسّر قرآن بود، از نصوص ياد شده به‌طور مشخّص به معناى كامل و شامل چنين فهميده است و نيز شرايطى كه‌

[١] - ر ك به صفحات قبل( ٢ ب).

[٢] - اشاره به( ذاريات/ ٥٦) دارد:« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.»: من جنّ و انس را نيافريدم، جز براى اين‌كه عبادتم كنند.