در اين صورت حكماى ما در اظهارنظر و بحث‌هاى خودشان از بهترين ارزش‌ها به‌طور مطلق تا حدّ غيرمعقول پيش نرفته‌اند. آيا اين مطلب به‌واقع از امور تناقض اخلاقى نيست كه ما در انتظار بالاترين الگو (مثل اعلا) شرّ و بدى را به حال خود بگذاريم تا بدتر شود؟.

ترديدى نيست كه از شجاعت و شهامت و مردانگى است كه ما چنان‌كه سزاوار است سختى گرسنگى را وقتى كه يك ضرورت اخلاقى يا طبيعى بر ما تحميل مى‌كند، تحمّل كنيم، و زيبا و مهم است كه انسان تجربه عزوبت و بى‌همسرى عفّت را مشاهده كند و اين بهتر است تا آن‌كه با وجود ازدواج به بداخلاقى دچار شود.

به راستى قرآن كريم ما را به اين صلابت، تحمّل و استقامت دعوت مى‌كند، حتى در آياتى كه رخصت را بر ما ارزانى مى‌دارد. ولى براى خويشتن‌دارى حدودى است كه خشونت و خودبزرگ‌بينى را درپى دارد، نمى‌گويم: ننگ و وبال را تنها شرع مردود مى‌شمارد و بس، بلكه هر امرى برخلاف اراده و رضاى خدا باشد، نيز مردود شمرده است.

سودمند است كه ببينيم اين سه نوع تفكّر در بخش‌هاى مختلف قرآنى چگونه درپى هم آمده است: ١- اباحة، ٢- سفارش به صبر و صلابت، ٣- رعايت مداوم رفق و مدارا، و اين هرسه در آيات شريفه آمده است: «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‌ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى‌ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.»[٢]. و مى‌گويد: «ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَ أَنْ‌

[١] - ر ك: المحاسبى، كتاب الرّعايه: ص ١٦٩، مى‌گويد: ابليس« شما را به ترك به خاطر دورى از ريا دعوت مى‌كند و اگر فرمان نبردى، به رياكارى مى‌خواند تا عملت را بى‌ارزش كند و چون اطاعت نكردى و جواب ندادى، به وسيله ترك عمل از ريا برحذر مى‌دارد، مى‌گويد: تو رياكارى. عمل را ترك كن، پس تو را اوّلا وادار به ترك عمل مى‌كند، اگر به زنهار او پاسخ ندادى و خود را ايمن ساختى از وسوسه او، چون نمى‌دانستى كه مى‌خواهد تو را از ثواب عمل محروم كند، زنهار او ضرر را به تو عرضه كرد و تو اخلاص در عمل را مى‌جستى، ولى با ترك عمل اخلاصى براى خدا نورزيدى، چون اخلاص به عمل و دورى از رياست كه عمل را بى‌ريا و خالص براى خدا انجام دهى و اخلاص آن نيست كه عمل را ترك كنى، ديگر عملى نيست تا خالص باشد. پس طالب اخلاص در عمل اگر عمل را به خاطر اخلاص ترك كند، براى خدا اخلاص در عمل نداشته، بلكه عملش را ترك كرده است!

[٢] - بقره( ٢) آيه‌هاى ١٨٤، ١٨٥: بايد روزهاى ديگر را به جاى آن روزه بگيرند و كسانى كه با نهايت زحمت بايد روزه بگيرند( مانند-- پيرمردان و پيرزنان و بيماران مزمن كه بهبودى براى آنها نيست)، لازم نيست مطلقا روزه بگيرند، بلكه بايد به جاى آن كفّاره بدهند، مسكينى را اطعام كنند، و آن‌كس كه مايل است، بيش از اين در راه خدا اطعام كند، براى او بهتر است، روزه گرفتن، براى شما بهتر است، اگر بدانيد. آن چند روز معدود را كه بايد روزه بداريد، ماه رمضان است. همان ماهى كه قرآن در آن نازل شده، همان قرآنى كه مايه هدايت مردم و داراى نشانه‌هاى هدايت و معيارهاى سنجش حق و باطل است. كسانى كه ماه رمضان در حضر باشند، بايد روزه بگيرند، امّا آن‌ها كه بيمار يا مسافرند، روزهاى ديگر را به جاى آن روزه مى‌گيرند، خداوند راحتى شما را مى‌خواهد، و زحمت شما را نمى‌خواهد.