پايين‌ترين درجه آن در سطح تجمّل‌گرايى تا بالاترين آن در هر سطحى، تا آنجا پيگيرى كنيم كه انسان وقتى درباره راه‌هاى احتمال اصلاح آن مى‌انديشد، چيزى نمى‌ماند كه يك‌باره مأيوس شود.

من خود در كشورمان شاهد بودم- همان‌طور كه در سرزمين‌هاى فراوانى از كشورهاى عربى شاهد انقلاب‌هاى زيادى بودم- كه طبيعت كمونيستى داشت و توده‌ها فكر مى‌كردند كه در آنها راه‌حلّى براى مشكلات خود پيدا خواهند كرد؛ مشكلاتى كه پيش از انقلاب در سايه اوضاع قبلى داشتند!

ولى عجيب آن است كه بر مشكلات افزوده شد، مشكلات فراوانى پديد آمد و چنان فراگير شد كه هيچ بخشى از بخش‌هاى اجتماعى نماند، مگر اين‌كه همه را پوشش داد و در داخل بخش‌هاى اجتماعى امواجى از نگرانى و نااميدى چنان فزونى گرفت كه متضمّن بسيارى از مظاهر انتقاد مردمى بود كه در نكته‌هاى غم‌انگيز و دردناك تجسّم يافته بود و از كينه و عقده نهانى و يا ترس و بيم پنهان شده حكايت داشت.

همه اين‌ها باوجود اين‌كه انقلاب به‌ويژه براى طبقات پايين و اجمالا براى تمام جامعه به وجود آمده بود، صورت مى‌گرفت و ره‌آوردهايى داشت كه نبايد آنها را كوچك شمرد؛ در صحنه‌هاى اصلاح زراعى و صنعتى كردن، و نابودسازى مالكيت‌هاى بزرگ و تأمين آينده مردم در حالات ناتوانى، بيمارى و پيرى و تمام اين‌ها كارهاى پسنديده و گام‌هاى ضرورى در راه برابرى و راه‌هاى تغيير ساختار اجتماعى مى‌نمود.

و ليكن، وحشتناك است وقتى كه فهميديم اين گام‌ها در ذات خود همان چيزى است كه لجام‌گسيختگى اخلاقى را درپى دارد، كه ما از دست آن مى‌ناليم. برخى از نمونه‌هاى آن را از متن تحقيقات مركز پژوهش‌هاى جنائى نقل كرديم كه تمام تلاش‌هاى آن تنها در جنبه مادّى متمركز بود، نه جنبه‌هاى ديگر زندگى انسانى. و اين راه و روش تمام انقلابهايى است كه از تفسير اقتصادى براى جنبش تاريخ الهام مى‌گيرند، «درحالى‌كه تنها نان نيست كه انسان را زنده مى‌دارد».

راست است كه طرفدارى از انقلاب به خاطر محدود ساختن مالكيت و به منظور هدف قرار دادن مصالح بيگانه و يا با هدف ساختن مقرّرات زندگى كه نابود شده، بود. امّا با هر صخره مادّى و