سهل‌انگارى ابلهانه نسبت به ذات خود گرفتار نمى‌شود. توضيح اين‌كه انديشه لطف شرع الهى كه ما را اجازه نمى‌دهد تا از فطرت خويش بيرون شويم، در مقابل، انديشه علم فراگير آفريدگار اين شرع را در قلب ما قرار مى‌دهد. تنها اين علم فراگير است كه بر اعماق دل‌هاى ما آگاه است و علمى است كه حدود قدرت و توانايى ما را به مقياس دقيقى مى‌سنجد، اوست كه مى‌تواند، اگر ما همواره بتوانيم براى برطرف كردن كاستى‌هاى پوشيده‌مان و كاستى‌هاى رفتارهاى باطنى‌مان و اصلاح آنها تلاش كنيم، به حق داورى نمايد، اين از جهتى.

و از سوى ديگر، انديشه وجود خداى ذو الجلال در همه‌جا، آن تفكّرى است كه وجود ما را از اهمّيّت دادن به اخلاق و قاطعيّت نسبت به خود آكنده مى‌سازد، اين انديشه، با نقشى كه دارد، انديشه رحمتى را كه همواره به سوى ما گسترش دارد، سبك مى‌كند. نه به خاطر آن‌كه تنها كسانى را دريابد كه از غفلتشان برمى‌گردند و از به رودرافتادنشان به‌پا مى‌خيزند و بس، بلكه به خاطر آن‌كه آنها را كمك كند و با نيرويى كه همواره رو به گسترش است، به آنها يارى رساند.

در اين راستا قرآن كريم حالت نفس مؤمن را براى ما توصيف مى‌كند كه هرگز از لطف خدا نوميد نمى‌شود: «إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ.»[١]، و نه از مكر او در امان است:

«فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ.»[٢]، بلكه مؤمن همواره در وسط راه، بين اميد و خوف است و يا به عبارت بهتر، از هردو شعور و احساس در يك زمان برخوردار است: «يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ.»[٣].

و در اين صورت، وى در گفت‌وگوى زنده است، بين لطف، همّت، شجاعت و آرمان، و او گفتمانى است كه برافروختن ما را بر عهده دارد، بدون اين‌كه ما را بسوزاند. دل‌هاى ما را تازه مى‌كند، بدون اين‌كه غيرت و حميّت را از آنها بگيرد. به اين ترتيب؛ همه‌چيز هماهنگ و متناسب است و اين است مجموع شرايط لازم و كافى براى ساختن عمل دائم و شاداب، و آيا انگيزه اخلاقى مى‌تواند در ديگران بيانى بهتر و برتر به وجود آورد؟

اكنون كه اصل عمومى نيّت را ثابت كرديم و پس از اين‌كه مشخّص كرديم، امكان ندارد كه‌

[١] - يوسف( ١٢) آيه ٨٧: چرا كه جز كافران بى‌ايمان( كه از قدرت خدا بى‌خبرند)، از رحمتش مأيوس نمى‌شوند.

[٢] - اعراف( ٧) آيه ٩٩: هيچ‌كس جز زيان‌كاران، خود را از مكر خداوند در امان نمى‌دانند.

[٣] - زمر( ٣٩) آيه ٩: از عذاب آخرت مى‌ترسد و به رحمت پروردگارش اميدوار است.