امكانى غافل باشيم، ولى نتايجى را كه به وسيله تلاش نافذ خودمان به دست آورده‌ايم، و آن چيزى كه حقيقت ما را هرچه بيشتر فراگرفته و از وضعيّت قبلى بى‌نياز ساخته است، همين نتايجى است كه ره‌آورد خود ماست و از اين‌رو بايد بر دقّتمان بيفزاييم.

بنابراين؛ چگونه خواهد بود كه ما هردو حالت را همگام و به‌طور مساوى قرار دهيم؟ ...

باوجوداين، هرگاه عين گفته‌هاى علماى اخلاق را در نظر بگيريم، به يقين جريان از اين قرار خواهد بود، زيرا معلوم مى‌شود كه نظر آنان در اصل برپايه اعتبارهاى عقلى استوار نيست، بلكه بر نصوص و روايات زيادى متّكى است كه از رسول خدا ٦ روايت شده است.

بنابراين؛ بايد همين‌جا توقّف كنيم و نخست مهم‌ترين نصوصى را يادآور شويم كه دانشمندان بر آنها استناد كرده‌اند، از جمله روايتى است كه احنف بن قيس از ابو بكره نقل كرده است كه پيامبر ٦ فرمود:

«هرگاه دو مسلمان با شمشير با يكديگر برخورد كردند، قاتل و مقتول هردو در آتش دوزخند.». راوى مى‌گويد: عرض كردم: اين يكى قاتل است، امّا مقتول چرا در دوزخ باشد، فرمود:

«چون او اصرار مى‌ورزيد بر كشتن طرف مقابل»[١]، و در حديث ديگرى رسول خدا ٦ صاحبان عذرى را كه عذرشان مانع از شركت در جنگ شده، به مجاهدان همراه خود تشبيه كرده، مى‌فرمايد: «به راستى در مدينه مردمانى هستند كه نه با شما راهى را طى كرده و نه همراه شما بيابانى را درنورديده‌اند، جز اين‌كه با شما بوده‌اند ... عذر و مانع آنها را بازداشته است.»[٢].

و بهتر از آن! مى‌فرمايد: «به راستى تهى‌دستانى كه بر صدقه‌دهندگان رشك مى‌برند و غبطه‌[٣] مى‌خورند كه كاش آنها نيز چنان پاداشى را نزد خدا مى‌داشتند، در مقابل آنانى كه‌

[١] - ر ك: صحيح بخارى: ١/ ٢٠، حديث ٣١ و ٦/ ٢٥٢٠، حديث ٦٤٨١؛ صحيح مسلم: ٤/ ٢٢١٣، حديث ٢٨٨٨؛ سنن كبراى بيهقى: ٨/ ١٩٠؛ سنن ابى داود: ٤/ ١٠٣، حديث ٤٢٦٨؛ سنن نسائى: ٧/ ١٢٤، حديث ٤١١٨؛ المصنّف ابن ابى شيبه:

٧/ ٤٦٠، حديث ٣٧٢٢٠؛ مسند احمد: ٤/ ٤٠١؛ شرح نووى بر صحيح مسلم: ١٨/ ١١.

[٢] - ر ك: صحيح بخارى: ٤/ ١٦١٠، حديث ٤١٦١؛ تفسير قرطبى: ٥/ ٣٤٢؛ صحيح ابن حبان: ١١/ ٣٣، حديث ٤٧٣١؛ موارد الظّمآن: ١/ ٣٩١، حديث ١٦٢٣؛ سنن كبراى بيهقى: ٩/ ٢٤؛ سنن ابى داود: ٣/ ١٢، حديث ٢٥٠٨؛ سنن ابن ماجه: ٢/ ٩٢٣، حديث ٢٧٦٤ و ٢٧٦٥؛ مسند احمد: ٣/ ١٠٣، حديث ١٢٠٨.

[٣] - غبطه، آن است كه انسان آرزو مى‌كند كه مثل ديگرى امكان داشته باشد تا كار خير انجام دهد. رجوع كنيد به مختار الصّحاح:

١/ ١٩٦.