رساند، اعضاى بدن معطّل و دل‌فريفته خواهند ماند، و در نتيجه اين پديده ظاهرى چه كفايتى روى جوارح دارد! ولى هرگاه دل بى‌نياز باشد، امّا اعضا و جوارح معطّل و بيكار، با كمترين حركت از جانب دل اعضا و جوارح خير و نيكى فراوانى خواهند داشت.»[١].

اين بود آن جنبه‌اى كه در انجام خير موضوعى به عمل درونى مربوط مى‌شود، بنابراين عمل باطنى تنها يك شرط ضرورى براى خير و نيكى نيست، بلكه سبب مؤثّر به وسيله عمل ظاهرى است كه آن عمل ظاهرى جز يك مكمّل و انعكاس براى عمل درونى نمى‌باشد.

علاوه بر اين؛ اوامر قانون اخلاقى، تنها هدفش اين نيست كه عدالت را در دنيا برقرار كند، بلكه همين‌طور هدفش بالا بردن ارزش شخصيّت ما در حدّ بالاتر از اشياى زمينى و زندگى حيوانى است.

و عمل درونى از جنبه نگرش عمومى چيزى جز يك وسيله دور و سبب غيرمباشر نيست. و از اين جنبه نوين يا خود به ذات خويش هدف و غايت است، و يا اين‌كه آخرين مرحله در سلسله سببيّت است. بنابراين به هدف نهايى اتّصال و ارتباط پيدا مى‌كند كه بدان وسيله هدف تكليف به‌طور كامل تحقّق مى‌يابد.

البتّه بيان اين موضوع به اين معنى نيست كه تلاش مادّى تنها در همين نقطه مورد نياز است، ولى نقش آن تغيير مى‌كند و يا به عبارت دقيق‌تر: نقش آن دوگانه مى‌شود؛ پس به جاى اين‌كه نتايج آن تنها به بيرون متمايل باشد، هم‌زمان به درون حلقه مى‌زند تا استعدادهاى فطرى ما را تقويت كند و بر اصالت بخشيدن آنها بيفزايد.

آيا قرآن كريم تأكيد نكرده است كه نيكوكارى باعث آرامش روح است، خداى تعالى مى‌فرمايد: «يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ تَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ.»[٢]، و انسان را پاك مى‌كند و بر ارزش او مى‌افزايد: «تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها.»[٣]. و اين اثر همه اعمال صالحه است، همان‌طورى كه امام غزّالى گفته است. بنابراين؛ هدف اساسى از اعمال نيك، دگرگون‌سازى اوصاف روحى و

[١] - ر ك: ترمذى، جواب المسائل: ص ١٩٥- ١٩٦، مؤلّف كتاب خلاصه مطلب را نقل به مضمون كرده است-( مترجم عربى).

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٦٥: و مثل كسانى كه اموال خود را براى خشنودى خدا و استوار كردن( ملكات عالى انسانى) در روح خود انفاق مى‌كنند.

[٣] - توبه( ٩) آيه ١٣: تو با اين كار آنها را پاك مى‌كنى و نموّ مى‌دهى.