باشد، چه عصر خود اسلام يا پيش از اسلام يا عصر بعد از اسلام، هيچ‌كدام از اين‌ها به تنهايى آن نيست كه اين نظريّه بيانگر آن است، زيراكه اين نظريّه با امتياز در هدفى كه دارد، فراگير است و هم‌چنين با امتياز در سبك و روش فراگيرى و شمول را مى‌طلبد، و از اين‌روست كه آن‌چه از زمان سقراط و اپيكتت‌[ etetcipE ]از فلاسفه قديم به يادگار مانده، و آن‌چه فلاسفه عصر جديد نوشته‌اند، حتّى كانت و استوارت ميل و آن‌چه را كه قدّيسين و پيامبران از اوّل روزگار، حتّى موسى و عيسى ٧ آورده‌اند؛ بنابراين هر مذهبى از اين مذاهب ناگزير بايد در نظريّه قرآنى يكى از تصويرها و اشكالى را كه با نظريّه آنها تطبيق مى‌كند، بيابد.

و اين نيست، مگر بدان جهت كه هدف نظريّه قرآنى، نفس انسانى با تمام قوايش و در همه ابعادش مى‌باشد، و از سوى ديگر همه مردم را، در تمام طبقات و از همه مراتب عقلانى مخاطب قرار مى‌دهد.

و در ذات خود، عدالت تنها اين نيست كه مجازات مساوى براى تلاش و كار مساوى از جهت تركيب و غنا باشد، بلكه از حكمت اين سبك و روش آن است كه آموزش فراگير برخوردار از نظام مبرهنى باشد كه در تنوّعش برابرى كند با تنوّع جهت‌گيرى‌ها، مزاج‌ها و عقل‌ها، در وقتى كه متوجّه آنها مى‌گردد، به‌گونه‌اى كه هركدام از افراد به پيروى از روش فكرى خود بتواند در آن سبك و روش امورى را پيدا كند كه براى قانع كردنش صلاحيّت داشته باشد. بنابراين؛ بايد دستور به انجام يك وظيفه به هر صورتى كه تحقّق مى‌يابد، مجوّز خود را در حقيقت پيدا كند، و نيز بايد با هر ديدى كه به آن بنگرى، بتواند در ارتباط با نفس تأثيرگذار باشد، و اين است آن‌چه كه قرآن كريم براى ما مطرح مى‌كند.

به راستى كه عظمت امر الهى و مطابقت آن با حكمت و موافقت ذاتى آن با خير و مصلحت، و رضايتى را كه براى بالاترين و ظريف‌ترين ادراكات تأمين مى‌كند، و ارزش‌هاى اخلاقى كه تطبيق و اجراى امر الهى در نهايت به آن ارزش‌ها مى‌انجامد و هدف‌هاى مهمّ دنيوى و اخروى، همه اين‌ها در استحكام قدرت و توانمندى تكاليف قرآنى سهمى دارند.

جز اين‌كه اين خاتمه ما عوض اين‌كه همه مشكلات را آسان كند، مشكل جديدى نيز بر مشكلات افزود؛ توضيح آن‌كه تمام زمينه‌ها وقتى كه بر اين منوال مسخّر مى‌گردد، و هنگامى كه همه قوا و تمام نيروها نيرومند و بانشاط مى‌شود و موقعى كه همه وسايل آماده و مهيّا مى‌گردد،