علاوه بر اين‌ها سزاوار نيست كه ما اين كيفرهاى مادّى را نهايت كيفرها بدانيم، بلكه اين‌ها وسيله آزردن اخلاقى آنهاست. بنابراين؛ هدف اصلى از انداختن آنان در اين جاى تنگ و سخت، آتش نيست، به آن مقدارى كه ذلّت و خوارى موردنظر است: «رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ.»[١].

و از جمله چيزهايى كه به نگون‌بختى آنان مى‌افزايد، اين است كه آنها در اين درد و رنج‌هاى اخلاقى و مادّى هرگز در پيرامون خود قلبى مهربان و تسلّى‌دهنده نمى‌يابند، بلكه روابط دوستى كه در گذشته بوده است، با آن‌چه كه پيش مى‌آيد، در آن روز قطع مى‌شود، اين روابط در جاى خودش همسايگان بدى براى اين دوستان پيشين بوده است، هرگز بين آنها در آن روز جز خصومت و دشمنى چيزى نيست: «إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ.»[٢].

و بغض و كينه: «الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ.»[٣].

و لعن و نفرين به يكديگر: «كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها.»[٤]، «ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً.»[٥].

البتّه منظور ما از اين تقسيم‌بندى و اين نصوص و آيات مشخّص آن است كه به خواننده احساس دقيقى نسبت به روش تبليغى بدهيم كه قرآن آن را پى گرفته است، و به نسبتى كه در مجموع هر طريقى از طرق آن را تجسّم مى‌بخشد.

و ما نظر به غناى اسلوب قرآنى مدّعى نيستيم كه شمارگان مبرّا از خطا را پيشنهاد كرده‌ايم، بلكه دست‌كم پديده‌هاى اصلى را در جدول‌ها- هركدام را در محدوده خاصّ خودش- مطرح كرديم و تصوّر مى‌كنيم كه وارد كردن هر نوع تعديلى به آن‌ها كم‌اهمّيّت خواهد بود، ولى ما براى اين‌كه نتيجه اين بحث را روشن كنيم، معتقديم كه مفيد خواهد بود در يك جدول اجمالى به نحو ذيل آن را تلخيص كنيم:

[١] - آل عمران( ٣) آيه ١٩٢، توبه/ ٦٣، هود/ ٦٠: بار الها! هركه را تو( بر اثر اعمالش) به دوزخ افكنى، او را خوار و رسوا ساخته‌اى.

[٢] - ص( ٣٨) آيه ٦٤: اين يك واقعيّت است، گفت‌وگوهاى خصمانه دوزخيان.

[٣] - زخرف( ٤٣) آيه ٦٧: دوستان در آن روز( حساب) دشمن يكديگرند، جز پرهيزگاران.

[٤] - اعراف( ٧) آيه ٣٨: هر دسته‌اى كه وارد دوزخ مى‌شوند، به ديگرى لعن و نفرين مى‌كنند.

[٥] - عنكبوت( ٢٩) آيه ٢٥: سپس روز قيامت از يكديگر بيزارى مى‌جوييد و يكديگر را لعن مى‌كنيد.