ما واجب نيست به جاى اين‌كه چشم طمع به اجر و پاداش دوخته باشيم، با رفتار پاك و پاكيزه‌مان به دنبال اداى دينمان و شاهد نمك‌شناسى نسبت به آن نعمت‌هاى بى‌شمار و آن چيزهايى باشيم كه آفريدگار آنها را حتّى پيش از آن‌كه ما درخواست كنيم، بر ما ارزانى داشته است؟ ...

و هم‌چنين مى‌بينيم كه هرگونه ردّ و طرد فعل آينده، هيچ‌گونه نتيجه طبيعى و مقابلى ندارد؛ از طريق عملى ما امكان اقامه برهان براى اين مطلب وجود ندارد، و يا اين‌كه بتوانيم آن را مقدّم فرض كنيم، علاوه بر اين‌كه در ذات خود امرى بديهى است، و يا علاوه بر اين‌كه امر ضرورى براى اثبات حقيقت اخلاقى است، نهايت چيزى كه امكان دارد تا اين استدلال پيش ساخته را برساند، در صورتى كه بر انديشه كيفر تطبيق كند، آن است كه مى‌تواند تا حدّى صحيح باشد و چه‌بسا قرآن به اين مناسبت احيانا آن را به كار برده است.

به راستى و درواقع امر اين يك حقيقتى است، گنه‌كارانى كه هم‌اكنون خود را خوشبخت مى‌دانند، هرگز بدون كيفر نمى‌مانند، زيرا در آن صورت يا آفرينش بيهوده و گزافه خواهد بود، و يا اين‌كه با تمام تأكيد براى اجراى عدالت بازگشتى خواهد بود: «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ.»[١]، «أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً.»[٢].

جز اين‌كه چون تفكّر خوشبختى آينده هيچ ارتباط درونى با انديشه فضيلت ندارد، و چون هيچ اصل عقلى وجود ندارد كه هم‌سويى سعادت و فضيلت را قطعى سازد، پس اين دو در نزد عقل ما از يكديگر جدايند، و مى‌توانند اين‌چنين باشند تا وقتى كه يك قانون‌گذار آزاد انسانى و يا الهى به مبادرت ذاتى خود دخالتى نكرده است تا بين آن دو (سعادت و فضيلت) را ارتباط دهد و تركيب منظور را بين آنها برقرار نمايد.

و با اين همه، اخلاق قرآنى هم‌چون ساير اخلاقيّات دينى در اين تناقض فلسفى گرفتار نمى‌شود كه مطلقا عنصر اخلاقى را از عنصر حسّى جدا مى‌سازد، سپس برمى‌گردد و بعدها ميان آن‌ها ارتباط برقرار مى‌كند، ولى با تأخير زياد.

البتّه، اخلاق قرآنى، اخلاقى است كه انسان از نخستين لحظه در وجود متكامل خويش كه‌

[١] - مؤمنون( ٢٣) آيه ١١٥: آيا گمان كرديد كه ما شما را بيهوده آفريده‌ايم و به سوى ما بازگشت نخواهيد كرد؟

[٢] - قيامت( ٧٥) آيه ٣٦: آيا انسان گمان مى‌كند كه بى‌هدف رها مى‌شود؟!