خارجى چيزى وجود ندارد كه بتواند اراده انسانى را در انتخاب مسرّت‌بخشش درهم بكوبد. البتّه گاهى انگيزه‌ها يا تمايل و يا مصلحت و يا الهام درونى، و گاهى تمامى اين‌ها باعث تحريك اراده شده و آن را به حركت درمى‌آورند، ولى ثبات و دوام را نتيجه نمى‌بخشد، چون هيچ يك سبب مباشر آن نيستند.

بنابراين، آرامش نهايى در اختيار اراده است و او به تنهايى مالك واقعى ايجاد آرامش است. از اين‌رو اراده به تحريكات حواس گوش فراداده، انگيزه‌هاى خارجى را نيز از سويى مشاهده مى‌كند و از طرفى به نداى دل هم توجّه مى‌نمايد و پس از اين‌كه بين اين دو جهت مقايسه و موازنه برقرار كرد، يكى را بر ديگرى ترجيح مى‌دهد.

ليكن اين آزادى فراگير، و اين استقلال كاملى كه اراده انسانى در برابر طبيعت از آن بهره مى‌گيرد آيا در برابر آفريدگار نيز بدان وسيله حق مطالبه را دارد؟ و آيا اين امكان وجود ندارد كه در واپسين لحظات تصميم‌گيرى و انتخاب، خداوند بلندمرتبه دخالت كند و يكى از دو جهت موازنه، يعنى همان جهتى كه اراده خداوند است، سنگين‌تر گردد؟

در حقيقت، اين مسئله مربوط به «اراده قطعى عالم بالا» است كه بر وسايل برآمده از فهم و درك ما و علّت‌يابى ما چيره است؛ و اين مسئله مطرح نمى‌شود، مگر به خاطر انگيزه جدل عقلى كه نتيجه‌اش هرچه باشد، هيچ تأثيرى روى اخلاق، عقيده و ايمان ندارد. نسبت به اخلاق كه موضوع بحث ماست، پديده يك عمل براى ما به اندازه‌ى راه و روشى كه انسان مى‌خواهد، بدان وسيله، آن عمل را انجام دهد و مبدأ عملى كه براساس آن اقدام مى‌كند، اهميّت ندارد. و تمام اين‌ها در يك كلمه خلاصه مى‌شود و آن كلمه «نيّت است».

و در اين صورت، سؤال مهمّى كه بايد مطرح شود، اين است كه: نيّت انسان در وقتى كه مى‌خواهد رفتار خاصّى را برگزيند، چيست؟ و آيا كمترين توجّه را دارد كه وى به خاطر اين‌كه تصميم داشته به فرمان خدا اين كار را بكند، وادار شده و هيچ راهى جز تسليم در برابر او ندارد؟ و آيا نيّت وى آن است كه از وجود خود به عنوان وسيله يا ابزارى براى اجراى يك «اراده مقدّس» استفاده كند؟

چگونه امكان چنين پديده‌اى وجود دارد، در صورتى كه انسان پيش از آن از اراده الهى بى‌خبر بوده است؟ براستى انسان موقعى كه اين كار را انجام مى‌دهد و آن كار را ترك مى‌كند،