ديگرى جز حواسّ ظاهرى رابطه مستقيم ندارد و در برابر خود جز نظام اجتماعى چيزى را نمى‌بيند. على‌رغم تمام اين‌ها، به راستى بين دو نوع مجازاتى كه پيش از اين بررسى كرديم، فايده و بهره مشتركى دارند و آن اين است كه هردوى آنها به زمينه‌هاى واقعى نسبت دارند و به اين دنيا مربوط هستند.

و اكنون وظيفه داريم كه طبيعت مجازات الهى و گستره آن را بررسى نماييم، و آن‌گاه جايگاه آن را در نظام تربيتى اخلاقى قرآن كريم تعيين كنيم.

در جهان غيراسلامى يك تفكّر، شايعى وجود دارد كه مى‌گويد: محمّد ٦ در راه هدايت قبايل عرب با هيچ مشكلى برخورد نكرد، چون گرماى سوزنده و شرايط سخت زندگى، دو وسيله مؤثّر براى جذب قوم عرب و دعوت آنان به زندگى بهتر بود، به آن مردم مى‌گفت: آن‌چه من به شما دستور مى‌دهم، انجام دهيد. در آينده نزديك خداوند به شما رودها و باغ‌ها مرحمت خواهد كرد كه آن‌چه بخواهيد از آنها مى‌خوريد و مى‌آشاميد.[١]

و اين در حدّ شئون ادب قبيله‌اى نبود كه پيرامون اين انديشه «باغ محمّدى» دور بزند. ولى مورّخان و فلاسفه زيادى‌[٢] به اين سخن به ديده ترديد نگريسته‌اند، ولى از تأثير اين افكار جارى برگرفته از افكار قديم كه بيشتر اوقات تنها از راه گوش شنيده‌اند، نتوانسته خود را نجات دهند.

به راستى اين قبيل افرادى كه در مباحث تاريخ عربى اسلامى چيزهايى نوشته‌اند، در تصوّر امور از اين روش بيمناك بوده‌اند و دست‌كم مى‌توانستند، بگويند: اين مطالب به داده‌هاى بى‌سند و بريده مربوط و مستند است! بنابراين؛ مشكلى را كه آنها مطرح كرده‌اند و جامعه عرب را در اين وضع مادّى افراطى توصيف مى‌كنند، از واقعيّت بسيار دور است، و بحق آن جمعيّتى كه آنها معرفى مى‌كنند، با جوهره ذاتى خود با اين جامعه عربى هيچ آشنايى و ارتباطى ندارد، كه در هر زمان معروف به پارسايى و قناعت فوق العاده بوده، چنان‌كه مشهور به روح عزّت نفس و اشعار حماسى مى‌باشد، و به راستى آن‌چه كه تصويرى نسبت به نمونه و الگوى اخلاق اسلامى را بدهد و آن را پاك و پاكيزه بنماياند، به‌واقع كم است.

[١] - ر ك: شرح نووى بر صحيح مسلم: ٨/ ١٥٠ و ١٦٧.

[٢] - ر ك: به اين نمونه:

. ٣- ٦٢. P, senamlusuM noitutitsnI, senybmomeD. G ١٣٠. p, euqitarp nosiaR al ed euqitirc, tnaK.