و از طرفى واقع مطلب آن است كه محدود ساختن مجازات كيفرى بر انسان بالغ و سالم مطلقا يك اصل جديدى در جهان اسلام نيست، بلكه قديم و مربوط به بيش از سيزده قرن قبل است و به اندازه انگشتان از آغاز مقرّر شدن اين قانون تحرّكى اتّفاق نيفتاده است، و بنيان‌گذار اسلام فرموده است: «از سه گروه قلم (تكليف) برداشته شده است: از كسى كه خوابيده تا وقتى كه بيدار شود، و از ديوانه تا بهبود يابد، و از كودك تا بزرگ شود.»[١]، يعنى كودكان مطلقا مسؤول نيستند تا به سنّ ازدواج برسند و هم‌چنين ديوانگان تا وقتى كه عقلشان بازگردد. بنابراين؛ حيوانات سزاوارتر بر معاف شدن هستند كه رسول خدا ٦ فرمود: «العجماء جبار*»[٢] يعنى چهارپايان هدرند، مسئوليّتى ندارند، بلكه مكتب ظاهريّه در تفسير اين روايات به مطلب دورترى توجّه كرده است و تنها به رها ساختن اين قبيل موجودات از مجازات دردناك قانع نشده است، بلكه به معاف قرار دادن مالك حيوان از هر نوع غرامتى به عنوان جزا نيز قائل شده است و هم‌چنين كسانى را كه سرپرستى كودكان و ديوانگان را برعهده دارند.[٣]

از طرف ديگر، مى‌بينيم كه تعميم نظريّه دوم فوكونيه على‌رغم تمام قيودى كه ايراد كرده‌

[١] - ر ك: سنن ابى داوود: ٤/ ١٤١، حديث ٤٤٠٣، كتاب حدود، باب ١٧؛ و صحيح بخارى: ٨/ ٢٠٤، كتاب لا محاربين من اهل الكفر وردّه، باب ٧، و بخارى حديث را به اين نحو آورده است:( باب لا يرجم المجنون و المجنونه) على ٧ به عمر گفت:« مگر نمى‌دانى كه قلم از ديوانه برداشته شده تا وقتى كه بهبود يابد و از كودك تا وقتى كه بزرگ شود و از خفته تا بيدار شود؟».

( مترجم عربى) و رجوع كنيد به: مسند احمد: ١/ ١١٨، حديث ٩٥٦ و ص ١٤٠، حديث ١١٨٣ و ص ١٥٥، حديث ١٣٢٧ و ص ١٥٨، حديث ١٣٦٠؛ الفردوس بمأثور الخطاب: ٢/ ٢٧٧، حديث ٣٢٨٥؛ كشف الخفاء: ١/ ٥٢٣، حديث ١٣٩٤؛ كتاب السّنن: ٢/ ٩٥، حديث ٢٠٧٩ و ٢٠٨٠؛ المصنّف ابن ابى: ٤/ ١٩٤؛ موارد الظّمآن: ١/ ٣٥٩، حديث ١٤٩٦؛ سنن دارمى:

٢/ ٢٢٥، حديث ٢٢٦٩؛ مجمع الزّوائد: ٦/ ٢٥١: سنن كبراى بيهقى: ٤/ ٢٦٩، حديث ٨٠٩١ و: ٦/ ٨٤ حديث ١١٢٣٥.

(*)- در المنجد( حرف ع)، عبارت حديث چنين نقل شده:« جرح العجماء حبار». اى جرح البهيمة هدر لانّها لا تقاصّ». با اين‌كه اين‌جا با حاء مهمله( حبار) آمده، ولى( جبار) با جيم منقوطه نيز به معناى هدر آمده است- مترجم.

[٢] - ر ك: صحيح بخارى: ٢/ ٥٤٥، حديث ١٤٢٨ و ٦/ ٢٥٣٣، حديث ٦٥١٤؛ رسائل المرتضى: ١/ ٤٢٥؛ صحيح مسلم: ٣/ ١٣٣٤، حديث ١٧١٠؛ الخلاف: ٥/ ٥٠٩؛ شرح نووى بر صحيح مسلم: ١١/ ٢٢٥:« العجماء جرحها جبار» رجوع كنيد به تفسير قرطبى: ١١/ ٣١٥؛ مبسوط شيخ طوسى: ٣/ ٩٢؛ صحيح ابن خزيمه: ٤/ ٤٦، حديث ٢٣٢٦؛ سنن دارمى: ١/ ٤٨٣، حديث ١٦٦٨ و ٢/ ٢٥٧، حديث ٢٣٧٨؛ سرائر: ٣/ ٤٢٤؛ مجمع الزّوائد: ٣/ ٧٨؛ سنن كبراى بيهقى: ٤/ ١٥٥، حديث ٧٨٣٦ و ٨/ ٣٤٢؛ موّطا مالك: ٢/ ٨٦٩؛ المصنّف عبد الرّزاق: ١٠/ ٦٦؛ المعجم الأوسط: ٣/ ٣٥٥، حديث ٣٣٩٠؛ مسند احمد:

٢/ ٢٧٤، حديث ٧٦٩٠.

[٣] - مسند احمد، ج ٢: ص ٢٩٦.