نبوده، و در بخش معيّنى از زمين بوده و در جاى ديگر نبوده است؟ ... و آيا تصادفى بوده كه ما فارس را انتخاب كرديم، به‌طور مثال؛ مصر و جزيرة العرب را انتخاب نكرديم و چرا هند برهمائى را برگزيديم، نه جاى ديگر را؟ ...

مؤلّف در مقدّمه خودش به اين پرسش پاسخ مى‌دهد كه وى سرزمين‌هاى آباد مورد توجّه خودش را تعيين كرده، به‌طورى‌كه جز مجتمعاتى را در مقايسه شامل نگردد كه رويدادها را با قوانين و احكام مطمئنّى استوار كرده باشد.

و ليكن آيا ما به قوانين و احكام خودمان بيش از قوانين عرفى قبايل آفريقاى شمالى اطمينان داريم كه آنها براى نظم هموطنانشان نوشته‌اند؟ و هم‌چنين از قوانين قبايل استراليا نسبت به همسايه‌هايشان در بخش هند شرقى (اندونيزى). و از اوستا يا فيدا يا قانون حمورابى نسبت به قوانين قرآنى‌مان؟ حقيقت اين است كه ما از آن‌چه اتّفاق افتاده است، بيمناك هستيم، راجع به اين‌كه مؤلّف در طول حركت و مسير خودش از چين تا مراكش و از قرن هفتم تاكنون در هر گامى به موازات اجتماعات اسلامى، بدون اينكه توقّف داشته باشد، حركت كرده است و تمام همّ او اين بوده است، اين‌ها را دور بزند و بگذرد. باوجوداين بررسى اين اجتماعاتى كه شمار آنها تعيين نشده، ممكن است در كره زمين ناشناخته باشد، بسيارى از سختى‌ها يا پيچيدگى‌ها را تحمل نكرده باشد، آنان به شمار صدها ميليون از مردمان هستند كه باهم در مورد قانون اساسى‌شان هماهنگى خاصّ ويژه‌اى دارند و در جلو چشمانمان زندگى مى‌كنند، در حالى‌كه اروپا با آنان پيمان اقتصادى و سياسى بسته است.

چه‌بسا فوكونيه‌[ tennocuaF ]نسبت به آن‌چه قانون اسلامى در اين مورد حكم مى‌كند، على‌رغم اين‌كه اشاره غيرمستقيم به آن دارد، شخصا بى‌اطلاع بوده است.[١]

و كمتر براى ما اهمّيّت دارد كه بدانيم انگيزه‌اى كه باعث اين غفلت‌زدگى حساب شده چه بوده است، ولى ما تنها اين مطلب را ملاحظه مى‌كنيم كه نقص مهمّى كه از اين غفلت‌زدگى نشأت گرفته است، دو نتيجه را به ما مى‌دهد كه مؤلّف خواسته است تا آنها را به صورت قانونى فراگير مطرح كند، علاوه بر اين‌كه هردوى آنها از راه استقراى ناقص صادر شده‌اند.

[١] - ر ك:

١٢٢. p, eigoloicoS ed edutE,? etilibasnopseR aL, tennocuaF

، حاشيه: ١.