و جريان از همين قبيل است، موقعى كه خداوند ستمگران را به حال خود مى‌گذارد تا در تاريكى مرتكب خلاف شوند، درحالى‌كه آن‌گاه در دام برخى از مشكلات گرفتارند، و اين بدان خاطر است كه بايد خود آنها با تلاش خود درصدد بيرون آمدن از آن گرفتارى باشند؛ كسى نگفته است كه خداوند بالاجبار اراده آنها را وامى‌دارد تا طرف آسان‌تر را برگزينند.

مسئله‌اى كه در اين‌جا مى‌ماند كه بايد آن را توضيح دهيم و آن چيزى كه درباره آن به‌طور وضوح مكتب‌هاى اسلامى اختلاف پيدا كرده‌اند، عبارت از اين است: وقتى كه خداوند از ما مى‌خواهد تا قدرتمان را براساس اختيار و آزادى به كار بگيريم- پس از اين‌كه تصرّفات ما را در گرو اين موارد عمومى و خصوصى قرار داده است- آيا خداوند به‌طور كلّى از ما فاصله گرفته است؟

آيا براى مصلحت هيچ طرفى خداوند دخالت نمى‌كند؟ يا اين‌كه- بدون اين‌كه ما بدانيم- خداوند به عنوان مدافع و كمك غيبى دخالت و مباشرت فورى دارد، در شكلى مساعدت و يا ترك و يا مقاومت يا به مقدار اندكى از توان و طاقت، يا عملى غيرمقاوم از باب لطف و يا آزمون- به صورت‌هاى مختلف- نشاط و آمادگى ما را بيشتر مى‌كند و حركت آن را در جهت مقابل و يا جهت ديگر مشخّص مى‌نمايد، بدون اين‌كه هرگز ما آن را احساس كنيم؟

اينك اين همان مسئله‌اى است كه قرآن كريم از جانب خود آن را به‌طور واضح و به قدر كافى بيان نكرده است، بلكه معلوم مى‌شود كه قرآن از اين جهت به نوعى از هشدار هدفمند ملتزم بوده كه بعدها پذيرش و قبول آن را يادآور شده است: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ.»[١].

از اين‌رو است كه مسلمانان اوّليه از پيشينيان و افراد ميانه‌رو از بعديها در مورد چنين بحثى تأمّل نكرده‌اند، زيراكه در نظر آنها بحث مهم و سودمندى به حساب نمى‌آمد، و براى ما نيز در حقيقت روشن مى‌شود كه مسئله‌اى به اين شكل امكان ندارد كه به وسيله‌اى از وسايل معمولى و به وسيله انوار عقل و خرد به روشنى حل شود، زيراكه همواره اين امر لازم و ضرورى مى‌نمايد كه خاطرنشان سازيم آن تناقضى را كه اندكى قبل يادآور شديم، بين عدالت و قدرت‌

[١] - انعام( ٦) آيه ١٤٩: خداوند اگر بخواهد همه شما را از راه اجبار هدايت خواهد كرد.