أَهْلَها.»[١] و هم‌چنين به مصلحت كسى كه ايمان و اعتراف به فضل و عنايت الهى دارد: «أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ.»[٢] و آن كسى كه تشنه ديدار خدا و دريافت لطف اوست و دلش شايستگى استقبال لطف حق را دارد: «فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ.»[٣].

امّا كسانى كه برعكس و برخلاف آن گروه، چشمانشان را (هم‌چون خفّاشان) از نور حق برهم نهاده و گوش‌هايشان را از شنيدن نصايح پاك و ارزشمند بسته‌اند. به راستى خداوند آنان را در همان حال كورى و كريشان رها مى‌كند، زيراكه خداوند قادر توانا هرگز كار بيهوده و عبث انجام نمى‌دهد: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ.»[٤]، «وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ.»[٥].

صه سخن آن است كه خداوند جز اشرار را گمراه نمى‌سازد: «وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ.»[٦].

و جز كسى را كه به سوى او بازگردد، هدايت نمى‌كند: «وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ.»[٧].

و دومين مطلب قابل توجّه آن است كه در تمام اين شرايط مثبت و منفى، نفرموده است كه اراده الهى به‌طور مستقيم بر اعمال ما اثرگذار است، و اراده انسانى را محدود مى‌سازد و يا جايگزين اراده انسانى مى‌گردد، توضيح اين‌كه تأثير مثبت لطف الهى به وضوح مشتمل بر نوعى از تكيه‌گاه ارزشى است كه كوشش ما را حفاظت و نگه‌بانى مى‌كند. به راستى اراده الهى بالى است كه نفوس ما را بر اوج گرفتن و بالندگى كمك مى‌كند. به اين ترتيب كه خداى سبحان براى بندگان برگزيده خود مشكل را آسان و آشكار مى‌سازد، در وقتى كه امور را آن‌چنان‌كه هست بر وى مى‌نماياند، و محبّت حقيقت و فضيلت را بر دل آنها مى‌اندازد، ولى چنين نيست كه به نيابت‌

[١] - فتح( ٤٨) آيه ٢٦: و( در مقابل) خداوند آرامش و سكينه خود را بر فرستاده خويش و بر مؤمنان نازل كرد.

[٢] - انعام( ٦) آيه ٥٣: آيا خداوند شاكران را بهتر نمى‌شناسد؟!

[٣] - فتح( ٤٨) آيه ١٨: خداوند آن‌چه را در درون دل‌هايشان( از صداقت و ايمان و وفادارى بنده به اين پيمان) نهفته بود، مى‌دانست. از اين‌رو آرامش را بر دلهايشان وارد كرد.

[٤] - زخرف( ٤٣) آيه ٣٦: و هركس از ياد خدا روى‌گردان شود، شيطان را به سراغ او مى‌فرستيم، پس همواره قرين اوست.

[٥] - انفال( ٨) آيه ٢٣: خدا از اين نظر اگر خير و نيكى در آنها مى‌ديد، حرف حق را به هر صورت به گوش آنها مى‌رساند و اگر با اين حال سخنان حق را به گوش آنها برساند، باز روگردان مى‌شوند.

[٦] - بقره( ٢) آيه ٢٦: تنها فاسقان و گنهكارانى را كه دشمن حقّند، به وسيله آن گمراه مى‌سازد.

[٧] - شورى( ٤٢) آيه ١٣: و كسى را كه به سوى او بازگردد، هدايت مى‌كند.