ولى قرآن كريم مردم را در آيات زيادى به دو گروه تقسيم مى‌كند: گمراهان و هدايت يافتگان، و نيز اضافه مى‌كند كه هردو گروه با حالت خاصّ خود در گرو مشيّت پروردگارند: «بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ.»[٣]، «وَ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ، فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً.»[٤].

بايد به‌طور خاص يادآور شويم كه قرآن به صراحت مى‌فرمايد كه خداوند به‌طور مثبت و مادّى، در لحظات حماسى و حسّاس دخالت در امور بندگان مى‌نمايد تا آنها را از فريبكارى‌هاى بد منصرف سازد: «فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ.»[٥]، و حتّى آنها را از افتادن در دام گناه و فحشاء برحذر مى‌دارد: «كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ.»[٦]، و براى اين‌كه اراده مردّد آنها را تقويت كند: «وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا.»[٧]. در اين لحظات حسّاس و دشوار

[١] - ر ك: من لا يحضره الفقيه: ٤/ ٣٨٠، حديث ٥٨٢١؛ مسند الشّهاب: ١/ ١٤٥، حديث ١٩٦؛ فيض القدير: ٦/ ٢٩٥؛ صفوة الصّفوه: ١/ ٢٠٦؛ كافى ٢: ٨/ ١٧٧: حديث ١٩٧؛ بحار الأنوار: ٥٨/ ٦٥، حديث ٥١؛ كشف الخفاء: ٢/ ٤١٤، حديث ٢٧٩٣؛ ابجد العلوم: ٢/ ٣٢؛ كافى؛ ٨/ ١٧٧، ج ١٩٧ كنز العمال: ١٠/ ١٤٩، حديث ٢٨٧٦١؛ سبل الهدى و الرّشاد: ٢/ ٩٥؛ مسند احمد: ٢/ ٢٥٧، حديث ٧٤٨٧؛ فضائل الصّحابه: ٢/ ٨٨٥، حديث ١٦٧٣. و در روايت بخارى: ٣/ ١٢٢٤، حديث ٣١٧٥ و ٣١٩٤ و ٣٢٠٣ و: ٤/ ١٧٢٩، حديث ٤٤١٢:« مى‌گويد: از معادن عرب مى‌پرسيد، گزيده‌هاى آنها در جاهليّت، گزيده‌هاى در اسلام است، در صورتى كه به خوبى بفهمند و آگاهى داشته باشند.».

[٢] - ر ك: مجمع الزّوائد: ٩/ ٢؛ سنن كبراى بيهقى: ٧/ ١٠٢، حديث ١٣٣٦٥؛ و در روايت مسلم: ١/ ٤٨، حديث ١٧:« و به أشج گفت- أشج عبد القيس( نام وى منذر بن عائذ بود)-: تو دو خصلت دارى كه خداوند آنها را دوست مى‌دارد: شكيبايى و گذشت.

( مترجم عربى).

و ر ك: صحيح ابن حبان: ١٦/ ١٨١، حديث ٧٢٠٤؛ المسند المستخرج على صحيح المسلم: ١/ ١١٢، حديث ١٠٦؛ موارد الظّمآن: ١/ ٥٦٢، حديث ٢٢٦٧؛ سنن ترمذى: ٤/ ٣٦٦، حديث ٢٠١١؛ مجمع الزّوائد: ٩/ ٣٨٨؛ مصباح الزّجاجه: ٤/ ٢٣٢؛ سنن ابن ماجه: ٢/ ١٤٠١، حديث ٤١٨٨؛ المعجم الأوسط: ٣/ ٣٠، حديث ٢٣٧٤؛ المعجم الصّغير: ٢/ ٦٧، حديث ٧٩٢:

المعجم الكبير: ١٢/ ٢٣٠، حديث ١٢٩٦٩؛ فتح البارى: ٨/ ٨٥؛ شرح نووى بر صحيح مسلم: ١/ ١٨٩.

[٣] - حجرات( ٤٩) آيه ١٧: بلكه خداوند بر شما منّت مى‌نهد كه شما را به سوى ايمان هدايت كرد.

[٤] - مائده( ٥) آيه ٤١: و كسى كه خداوند اراده مجازات و رسوايى او را كرده است، هرگز تو قادر نيستى از او دفاع كنى.

[٥] - يوسف( ١٢) آيه ٣٤: پروردگارش اين دعاى خالصانه او را اجابت كرد و مكر و نقشه آنها را از او برگرداند.

[٦] - يوسف( ١٢) آيه ٢٤: ما اين‌چنين( برهان خويش را به يوسف نشان داديم)، تا بدى و فحشاء را از او دور سازيم.

[٧] - اسراء( ١٧) آيه ٧٤: و اگر ما تو را ثابت‌قدم نمى‌ساختيم( و در پرتو مقام عصمت، از انحراف مصون نبودى)، نزديك بود به آنان-- تمايل پيدا كنى.