باوجوداين، هردو گروه به مسلمانان تندرو انتساب دارند و هركدام براى اثبات عقيده خويش به مجموعه‌اى از آيات قرآنى استدلال مى‌كردند. و حقيقت اين است كه مادر اصل اين اختلاف و مناقشه يك تناقض اساسى نسبت به فهم صفات الهى مى‌بينيم كه كمال هريكى سامان نمى‌پذيرد، مگر به حساب كمال ديگرى. توضيح اين‌كه قرآن كريم از طرفى اعلان مى‌كند: «اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ»[١]، و اگر سخن به‌طور مطلق بر اين منوال باشد، پس پيشروى انسان جز يكى از دو راه نيست؛ يا بايد به داشتن نقش ابزارى براى خودش قانع شود و يا اين‌كه از صفت شريك خدا برخوردار باشد. و ليكن عبارات قرآنى نصوص ديگرى دارد كه تأكيد بر اين‌ها نيز كمتر از آن‌ها نيست، و اين نصوص خداى سبحان را به عنوان موجودى عادل به حق معرفى مى‌كند:

«إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ»[٢]، «إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ.»[٣].

در اين شرايط كسى نمى‌تواند تصوّر كند كه خداى سبحان شريعت واجب را با پيآمدهاى آن از مسئوليّت و پاداش مقرّر فرموده است، بدون اين‌كه قبلا انسان را به وسائل لازم جهت اداى آن مجهّز كرده باشد.

حق اين است كه پيروان قدريّه درحالى‌كه خواسته‌اند مبدأ يگانگى آفريدگار را- از شرك- نجات دهند، نتوانسته‌اند به حدّ انكار شريعت اخلاقى و يا نسبت به نوعى از ظلم به بنيانگذار شريعت برسند. و ليكن آنها اين شريعت حاكم را تصوّر كرده‌اند كه رمزى براى قانون وصفى محض است، و جز او پاداش را نيز اثرى طبيعى پنداشته‌اند كه نشأت گرفته از نظام اشياء است.

امّا آزادگانى كه علاقه‌مند به دفاع از عدالت الهى بودند، آنها- برعكس- نخواسته‌اند كه انسان‌

[١] - زمر( ٣٩) آيه ٦٢: خداوند آفريدگار همه‌چيز است.

[٢] - نساء( ٤) آيه ٤٠: خداوند حتّى به اندازه سنگينى ذرّه‌اى ستم نمى‌كند.

[٣] - يونس( ١٠) آيه ٤٤: چرا كه خداوند به هيچ‌كس از مردم ستم نمى‌كند، ولى مردمند كه به خويشتن ستم روا مى‌دارند.