البتّه گاهى اتّفاق مى‌افتد آن اهميّتى را كه به درخواست آنها مى‌دهيم، تقريبا برابر است با اين‌كه پس از دقّت مى‌بينيم كه در يك طرف، عوض فزونى طرف ديگر، كاستى وجود دارد، و هم چنين به نظر مى‌رسد كه هردوى آنها در برخوردارى وجدان همسانند، درحالى‌كه بيشتر اوقات دوباره به همان نقطه انديشه اوّليه برمى‌گرديم و تجديدنظر مى‌كنيم.

و به اين ترتيب، يك لحظه هم‌چنان در اختيار خودمان بين دو چيز مردّد مى‌مانيم؛ بين عمل مشروعى كه بسيار زيبا و كم‌زحمت است، ولى سهل و سست است و بين عمل مجاز ديگرى كه آن‌قدر زيبا نيست و پرزحمت است، امّا استوار و متين مى‌باشد. و بدين‌طريق سرگردانى و اضطراب بيشتر وقتى گريبان ما را مى‌گيرد كه از ما مى‌خواهد از ميان دو كارى كه يكى پرفايده و شايسته‌تر و ديگرى كه پرفضيلت است و اجر و ثواب بيشترى دارد، يكى را برگزينيم.

و نيز گاهى اتّفاق مى‌افتد كه يكى از دو كار حلال نسبت به عادت‌هايى كه داريم و زمينه‌هاى موجود در شكلى برتر و بيشتر قابل پذيرش است و حلال ديگر در همان شرايط پذيرفته و قابل قبول نيست، ولى در نظر عقل كمتر از آن اوّلى نمى‌باشد، درحالى‌كه يك مانعى در اين مورد نسبت به اوّلى وجود دارد كه بين اين عمل و بين قرار گرفتن آن در جايگاه اصليش فاصله مى‌اندازد.

جز اين‌كه حدّ فاصل بين پديده اراده نسبت به پديده‌هاى ديگر درونى از روى اختلاف طبيعت مخصوص آنها تشخيص داده مى‌شود، زيرا كه بين اين پديده‌ها و پديده اراده ناسازگارى اساسى و جدايى مداوم وجود دارد، در نتيجه شخص از اين حالات مختلف به يك عمل مخصوص به‌طور مساوى منتقل نمى‌شود.

بنابراين؛ از يك تفكّر معيّن به‌طور طبيعى يك نتيجه به دست مى‌آيد و هر جهت‌گيرى برخاسته از تمايل خاصّى است و هر عاطفه‌اى از عواطف حالتى است براى نفس انسانى و از تركيب همه اين‌ها و يا درهم شدن اين‌ها پديده مركّب ديگرى به وجود مى‌آيد كه ديگر آن اراده نيست و نزديك‌ترين حالت‌ها به اراده همان ميل و رغبت است، ولى «از ميل و رغبت تا اراده مسافت زيادى وجود دارد، به همان اندازه كه دعا كردن تا استجابت فاصله دارد».

به راستى معناى اراده آن نيست كه ما طلب و درخواست را مجاز بدانيم، بلكه يك امر