طبيعت و اصل جريان ارتباطى ندارد كه ما به انسان يك قدرت كلى جهت اجراى تصميمات خويش به‌طور آزاد نسبت دهيم، على‌رغم تمام مشكلات مادى و برخلاف قوانين قطعى طبيعت، زيراكه لازم مى‌آيد تا ما هر نوع انديشه متعادل را از دست داده باشيم، در همان حالى كه اصرار داريم ما همواره هرچه را بخواهيم، مى‌توانيم انجام دهيم. و اين مطلب- در شرايط عادى، در زندگى عملى و با فاصله گرفتن از اعمالى كه نيروى جبرى مانع از انجام آنهاست- خلاف حقيقتى است كه گفته مى‌شود: اراده همان قدرت انجام است، جز اين‌كه معناى حقيقى لفظ همان است كه مدافعان از اختيار آزادى مى‌خواهند آن را به عنوان يك شرط مسلم براى مسئوليت اثبات كنند، اين آزادى، آن آزادى در اجرا نيست (كه نسبيت و ارتباط آن را با هزار شرط خارجى در نظر مى‌گيرند)، بلكه اثبات همان آزادى است كه اظهار مى‌دارند، و هرگز از وجدان هيچ انسانى جدا شدنى نيست.

و هيچ‌كس هم‌چون دكارت مطلق‌گرا نيست كه حدود فعاليت آزادى ما را تا دورترين افق گسترش مى‌دهد، نه‌تنها در ميدان عمل، بلكه در ميدان معرفت نيز آزادى را به صورت گسترده مطرح مى‌كند. بنابراين اراده ما همان است كه فرمان مى‌دهد و يا بازمى‌دارد؛ و همان است كه اثبات مى‌كند و يا انكار. و اين آزادى نخست در مورد شك و ترديد در راه و روش متجلّى مى‌شود، يعنى در مورد قدرتى كه ما در اختيار داريم، نسبت به ترك ارادى تمام احكام پيشين و همه معارف قبلى‌مان كه از راه حواس و يا از راه نتيجه قياس به دست آورده‌ايم، چه اين شكّ و ترديد چنان باشد كه به دنبال آن حكم به درستى يا نادرستى آن احكام و معارف قبلى بكنيم يا اين‌كه حكممان را درباره آنها به صورت تعليق محض و مجرد درآوريم.[١] و ليكن اين تلاش در احكام عادى ما به شكل موضوعى ظاهر مى‌شود و ادراك ما اين احكام را فرض و واجب نمى‌كند، بلكه جلوتر از ادراك پيدا مى‌شوند و از آن مى‌گذرند، چنان‌كه در تمام حالاتى كه مرتكب خطاى فكرى مى‌شويم، اين خطا چيزى جز يك حكم ارادى نيست كه بر چيزهايى صادر كرده‌ايم كه اعتقاد داريم آنها را درك كرده‌ايم، درحالى‌كه به‌واقع آنها را درك نكرده‌ايم،[٢] و حتى ما موقعى كه به نام بداهت پناه مى‌بريم، اين كار را نيز از روى آزادى انجام مى‌دهيم، زيراكه ما مى‌توانستيم‌

[١] - ر. ك:noitatid ?em er ?eimerP .setracseD

[٢] - ر. ك: مرجع قبلى:snoitcejbo se ٥ xua sesnopeR