آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢٥٩ - ج - عنصر اصلى در عمل

ولى موقعى كه نيت من به‌طور كامل تابع جنبه فكرى من است و من معتقدم كه قانون‌شكنى نمى‌كنم (جز حالتى كه ناآگاهى من دخالت دارد و ديگر درباره آن نمى‌انديشم)، پس هيچ‌كس نمى‌تواند مرا به خاطر چنين موضعى سرزنش كند كه نشان اخلاص را دارد، حتّى اگر منحرف هم باشد! توضيح اين‌كه هريك از ما به‌تبع آن‌چه در باطن دارد، هرچه باشد نسبت به آن حكمى مى‌كند، ولى خداى متعال مى‌فرمايد: «رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً»[١]

امّا راجع به آن‌چه مربوط به اختلاف در راه و روش است كه فرق مى‌گذارند بين عملى كه با حسن‌نيت انجام مى‌گيرد و عمل ديگرى كه بدون قصد انجام مى‌پذيرد، اين اختلاف صحيح است، در صورتى كه منظور از كلمه غيرمقصود آن چيزى باشد كه مطلقا- كلى يا جزئى- هيچ نوع اراده‌اى در انجام آن نداشته است. ولى اختلاف در صورتى كه مقصود برخلاف اين باشد، هرگز موضوعيت ندارد، زيراكه خطا چيزى است كه به صورت كامل مورد توجه اخلاقى نباشد.

توضيح آن‌كه عمل صادر از حسن‌نيت، هرگز چيزى جز حالتى خاص از عمل بدون قصد به صورت عام (خطا) نيست، و اين ويژگى چيزى نيست، جز تفاوت در درجه و مرتبه بين آن عمل و بين عمل غيرارادى محض كه اين تفاوت درجه نمى‌تواند چيزى از صفت تبرئه بودن را منحرف سازد و از اين‌رو مسئوليتى در كار نيست.

و در اين صورت ما هرگاه بخواهيم شرط سوم را براى مسئوليت اخلاقى به كار ببريم، مى‌گوييم: عملى كه مربوط به مسئوليت است، آن عملى است كه نسبت به او قصد كامل باشد، به‌

[١] - اسراء( ١٧) آيه ٢٥: پروردگار شما به آن‌چه در دل داريد، از شما آگاه‌تر است، اگر شما صالح باشيد( و توبه‌كار) خداوند توبه‌كاران را مى‌آمرزد.