ولى بايد در آيات ذيل جايگاهى را كه قرآن مجيد به مسئوليت اخلاقى اختصاص داده و چگونگى آن را مورد توجّه قرار دهيم، حتى در چنين موقعيت حساس محكمه وجدان را مقدم مى‌شمارد تا آن‌كه حكم مبدأ اعلا را وعده دهد و اجرا كند، خداى سبحان مى‌فرمايد:

«وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‌ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً»[١] و مى‌فرمايد: «عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ»[٢] و «عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ»[٣] اين فراگيرى از جنبه فردى و هم از جنبه موضوعى دوچندان مى‌شود، بنابراين در آن لحظه تمام اعمالى كه در زندگى دنيوى پديد آمده بود، در ذهن صاحبانشان حضور پيدا مى‌كند: «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً. وَ عُرِضُوا عَلى‌ رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً. وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً»[٤]

بلكه هرگز محاسبه، تنها از همه اعمال ظاهرى و نهانى انجام نمى‌گيرد، چون خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ»[٥] بلكه محاسبه از تمام آن‌چه از

[١] - اسراء( ١٧) آيه ١٤- ١٥: و هر انسانى اعمالش را به گردنش آويخته‌ايم! و ما روز قيامت كتابى براى او بيرون مى‌آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى‌بيند،( آن‌گاه به او گفته مى‌شود:) نامه اعمالت را خودت بخوان، كافى است كه خودت امروز حسابگر خويش باشى!

[٢] - تكوير( ٨١) آيه ١٤: هركس مى‌داند كه چه چيزى را آماده كرده است!

[٣] - انفطار( ٨٢) آيه ٥: هركس مى‌داند آن‌چه را كه از پيش فرستاده و آن‌چه را براى بعد گذاشته است.

[٤] - كهف( ١٨) آيه ٤٧- ٤٩: ما همه آن‌ها را در اين هنگام محشور مى‌كنيم، به‌گونه‌اى كه حتى يك نفر را ترك نخواهيم كرد. آن‌ها همه در يك صف به پروردگارت عرضه مى‌شوند،( به آنها گفته مى‌شود:) شما همگى نزد ما آمديد، همان‌گونه كه در آغاز شما را آفريديم، اما شما گمان كرديد كه ما موعدى برايتان قرار نخواهيم داد! و كتاب( كتابى كه نامه اعمال همه انسان‌هاست) در آن جا گذارده مى‌شود، پس گنهكاران را مى‌بينى كه از آن‌چه در آن است، ترسان و هراسانند و مى‌گويند: اى واى بر ما! اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى را فرونگذاشته، مگر اين‌كه آن را به‌شمار آورده است، همه اعمال خود را حاضر مى‌بينند و پروردگارت به هيچ‌كس ستم نمى‌كند.

[٥] - بقره( ٢) آيه ٢٨٤: اگر آن‌چه را در دل داريد، آشكار سازيد، يا پنهان كنيد، خداوند شما را مطابق آن محاسبه مى‌كند.