راستى وظيفه‌اى را كه ما اكنون واجب مى‌دانيم و يا سلطه انسانى آن را واجب مى‌داند، برطبق قانون قرآنى وضعيت ما در اين حال با هر سه زمينه مسئوليت در ارتباط است: يعنى ما هم مسئوليت اخلاقى و هم اجتماعى و هم دينى خواهيم داشت. حال آيا معناى اين سخن آن است كه اين مراتب سه‌گانه مسئوليت از نظر حكم درهم ادغام شده و يا كلا همسان و موافقند؟ ... هرگز چنين نيست، بلكه هر نوعى از مسئوليتها همواره ويژگى‌ها و شرايط خاص خود را دارد. و تنها تفاوتشان از آن جهت نيست كه مسئوليت اخلاقى فوريت دارد و با يك روش ثابت و پايدار است، درحالى‌كه مسئوليت اجتماعى انجام وظيفه نمى‌شود، مگر در خلال مدت‌هايى كه از نظر كم و زياد اين اوقات متفاوتند، و مسئوليت دينى جز در روز جزا به ظهور نمى‌رسد، و هم‌چنين هرگز اين تفاوت تنها از آن جهت نيست كه پاداش اخلاقى، مختص درون ماست، درحالى‌كه پاداش اجتماعى در ارتباط با اجسام و اموال ما و حقوق مدنى ماست و تأثيرى در شخص ما ندارد، مگر از طريق اين رويدادهاى خارجى. و اما پاداش الهى هم به روح و روان ما و هم با جسم ما هردو به صورت كيفرى سخت و يا پاداشى نيكو در زندگى جاودانه سروكار دارد .. تمام اين‌ها كه گفتيم تنها پاداش مسئوليت‌ها نيست، بلكه بيش از اين‌هاست، به راستى شرايطى كه در مسئوليت‌هاى اخلاقى و دينى ما موجود است از سويى، و از سوى ديگر مسئوليت اجتماعى‌مان در قانونگذارى اسلامى از امتداد و كشش زياد برخوردار نيست.

اينك به بحث و بررسى شرايط مسئوليت اخلاقى و دينى مى‌پردازيم كه از نصوص قرآنى استفاده مى‌شود، جز اين‌كه شايسته است تا ما نخست روى طبيعت گسترده و فراگير مبدأ اين نوع مسئوليت پافشارى كنيم كه قرآن كريم آن را بر تمام مخلوقات برخوردار از عقل و خرد گسترش داده است، بدون اين‌كه فرقى بين عقل انسانى و عقل فوق انسانى قائل شود، بلكه بدون كمترين تفاوتى بين توده مردم و مردمان صالح، بايد گوش جان به فرموده خداى سبحان بسپاريم: «إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً»[١] و اين آيه: «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ»[٢] و «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ»[٣] بدون ترديد

[١] - مريم( ١٩) آيه ٩٣: تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند، بنده اويند.

[٢] - حجر( ١٥) آيه‌هاى ٩٢- ٩٣: سوگند به پروردگارت كه ما به‌طور قطع از همه آنها سؤال خواهيم كرد، از تمام كارهايى كه انجام مى‌دادند.

[٣] - اعراف( ٧) آيه ٦: از تمام كسانى كه پيامبران به سوى ايشان فرستاده شدند، به‌طور قطع در روز قيامت سؤال مى‌كنيم،( نه‌تنها از آنها سؤال مى‌كنيم) از پيامبرانشان نيز مى‌پرسيم.