آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢٢٠ - ١ - تحليل تفكر عام مسئوليت
مىفرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»[١] و پيامبر ٦ مىفرمايد: «مسلمانان به شرايط و قراردادها بايد وفادار باشند.»[٢] جز اينكه «اگر شرطى باشد كه در كتاب خدا نيامده باشد، باطل است.»[٣]، «سازش ميان مسلمانان جايز است، مگر سازشى كه باعث حرام كردن حلالى گردد و يا حرامى را حلال كرده باشد.»[٤]
بنابراين از نظر مبدأ در اخلاق اسلامى برخوردى بين وظيفه هموطن شايسته و وظيفه يك مسلمان شايسته وجود ندارد و ممكن نيست كه وجود داشته باشد، زيراكه هردو جريان تابع ذات قانونى است كه از يك سرچشمه قانونگذارى ريشه مىگيرد، جز اينكه اين احتمال مىرود كه با برخى از مطالب ناهنجار از سردمداران روبرو شويم كه باعث ايجاد چنين برخوردى شود. با وجود اين، قانون واقعا خالص و بىعيب است، اين مطلب را رسول خدا ٦ در يك جمله خلاصه كرده، مىفرمايد: «اطاعت از مخلوق در برابر نافرمانى خالق نبايد انجام گيرد»[٥]
بايد چنين فرض كنيم كه اين دستورات با وجود تنوعى كه دارند، همسو و همجهتند. و به
[١] - مائده( ٥) آيه ١: اى افراد باايمان به عهد و پيمان خود وفا كنيد.
[٢] - ر. ك صحيح بخارى: ٢/ ٧٩٤، حديث ٢١٥٣ و ص ٩٨١، حديث ٢٥٨٣ و ٣/ ٥٢؛ مستدرك حاكم: ٢/ ٥٢، حديث ٢٣٠٩؛ سنن ترمذى: ٣/ ٦٣٤، حديث ١٣٥٢؛ الخلاف: ٢/ ١١٥؛ مجمع الزوائد: ٤/ ٢٠٥؛ سنن كبرا: ٦/ ٧٩؛ كافى: ٥/ ٤٠٤؛ من لا يحضره الفقيه: ٣/ ١٢٨؛ التهذيب: ٧/ ٣٧١، حديث ١٥٠٣؛ المصنّف ابن ابى شيبه: ٦/ ٥٦٨؛ الاستبصار: ٣/ ٢٣٢؛ حديث ٨٣٥؛ المغنى: ٤/ ٣٥٤.
[٣] - ر. ك. صحيح بخارى: ٢/ ٩٠٤، حديث ٢٤٢٤، محاسن برقى، ١/ ٢٢١، حديث ١٢٩؛ تفسير قرطبى: ٦/ ٢٣؛ سنن كبراى بيهقى: ٧/ ١٣٢، حديث ١٣٥٣٣؛ سنن كبرا: ٣/ ١٩٤، حديث ٥٠١٥ و ص ٣٦٥، حديث ٥٦٤٤؛ عون المعبود: ١٠/ ٣١٣؛ سنن نسائى: ٦/ ١٦٤، حديث ٣٤٥١؛ تفسير عياشى: ١/ ٩، حديث ٥؛ مسند اسحاق بن راهويه: ٢/ ٢٤٥؛ سبل السّلام: ٣/ ٦٤؛ المحلى: ٩/ ٢٤٣، حديث ١٦٩٥؛ سرائر: ٢/ ٥٩٠؛ مختلف الشيعه: ٥/ ٢٩٩.
[٤] - ر. ك: سنن ترمذى: ٣/ ٦٣٤، حديث ١٣٥٢؛ هدايه شيخ صدوق: ص ٢٨٦؛ صحيح ابن حبان: ١١/ ٤٨٨، حديث ٥٠٩١؛ موارد الظمآن: ١/ ٢٩١، حديث ١١٩٩؛ سنن كبراى بيهقى: ٦/ ٦٥؛ حديث ١١١٣٤؛ سنن دارقطنى: ٤/ ٢٠٧، حديث ١٦؛ سنن ابى داود: ٣/ ٣٠٤، حديث ٣٥٩٤؛ سنن ابن ماجه: ٢/ ٧٨٨، حديث ٢٣٥٣؛ بحار الانوار: ١٠٣/ ١٧٨، حديث ١؛ الفردوس بمأثور الخطاب: ٢/ ٤١٨، حديث ٣٨٥٦؛ كتاب الام: ٣/ ٢٢١؛ بداية المجتهد: ٢/ ٢٢١؛ وسائل: ١٨/ ٤٤٣.
[٥] - ر. ك: مسند احمد: ٥/ ٦٦. از قول عمران بن حصين؛ المبسوط شيخ طوسى: ٧/ ٤١؛ وسائل الشيعه: ١١/ ٤٢٢، حديث ٧؛ مسند زيد بن على: ص ٥٠١؛ المهذب: ٢/ ٤٦٧؛ تفسير قرطبى: ٥/ ٢٦٠؛ مجمع الزوائد: ٩/ ١٨٧؛ المصنف ابن ابى شيبه:
٦/ ٥٤٥؛ مسند شهاب: ٢/ ٥٥/ ٨٧٢؛ شرائع الإسلام: ٣/ ٧٢٣؛ الفردوس بمأثور الخطاب: ٢/ ٣٦٩، حديث ٣٦٤٧؛ كشف الخفاء: ٢/ ٤٩١، حديث ٣٠٥٧؛ مجمع الفائدة: ٧/ ٤٤٢؛ المعتبر: ٢/ ٧٦١.