در مثال‌هاى فوق اين مطلب روشن است كه انسان همان كسى است كه خود را با دخالت ارادى، مسئول مى‌گرداند، كه اگر اراده نداشت و مسئول نبود، هم‌چنان آزاد بود كه انجام دهد يا انجام ندهد، و مسئوليتى كه در اين حال- چنان‌كه مى‌بينيم- در برابر خدا او را وادار بر انجام عمل مى‌نمايد، كمتر از آن مسئوليتى نيست كه بر شخص سهل‌انگار و كاهل، در مورد انجام واجبات اصلى وارد مى‌شود.

با اين همه از محالات است كه بدون هيچ‌گونه قيد و شرطى همين را مبدأ (الزام ذاتى) بدانيم، بنابراين براى اين‌كه وعده‌ها و گرايش‌هاى ما درست باشد و بتواند مسؤليّت ما را مشخّص كند- دست‌كم- بايد موضوع انجام آن، نوعى از نيكى باشد كه قبلا از طرف شرع مقرر شده است.

از اين‌رو رسول اكرم ٦ در روايتى كه عايشه نقل كرده، به صورت قضيه شرطيّه مى‌فرمايد: «هر كه نذر كند كه فرمان خدا را ببرد، بايد فرمانبردار خدا گردد و هركه نذر كند كه نافرمانى خدا را بكند، نبايد نافرمانى كند».[٢]

و از اين قبيل است رابطه مسئوليت ما در مورد تكاليفى كه در برابر ديگران- مستقل از اراده فردى- بر عهده داريم. به عنوان مثال، هيچ‌كس نيست كه مخالف حق مقدس پدر و مادر باشد كه فرزندان بايد آنها را احترام كنند و در برابر آنها فروتن باشند، خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما

[١] - توبه( ٩) آيه‌هاى ٧٥- ٧٧: اين عمل و اين پيمان‌شكنى و بخل نتيجه‌اش اين شد كه روح نفاق به‌طور مستمر و پايدار در دل آنان ريشه كند و تا روز قيامت و هنگامى كه خدا را ملاقات مى‌كنند، ادامه يابد.( اين) به خاطر آن است كه از عهدى كه با خدا بستند، تخلف كردند، و به خاطر آن است كه مرتبا دروغ مى‌گفتند.

[٢] - ر. ك: بخارى ٦/ ٢٤٦٣، حديث ٦٣١٨ و ص ٢٤٦٤، حديث ٦٣٢٢؛ سرائر ابن ادريس: ٣/ ٦٦؛ تفسير قرطبى: ١٢/ ٥٠؛ تفسير ابن كثير: ٤/ ٤٥٥؛ المعتبر علامه حلى: ٢/ ٧١٢؛ مسند ابى عوانه: ٤/ ١٣، حديث ٥٨٥٢؛ سنن ترمذى: ٤/ ١٠٤، حديث ١٥٢٦؛ سنن كبراى بيهقى: ١٩/ ٢٣١؛ سنن دارمى: ٢/ ٢٤١، حديث ٢٣٣٨، مسند شافعى: ١/ ٣٣٩؛ سنن ابى داود: ٣/ ٢٣٢ حديث ٣٢٨٩، و بخارى بابى را درباره اين آيه گشوده است:« وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ»، بقره( ٢) آيه ٢٧٠: آن‌چه را كه انفاق مى‌كنيد يا نذرهايى كه( در اين زمينه كرده‌ايد) خداوند همه آنها را مى‌داند. و ظالمان را يار و ياورى نيست.