برابر خود مسئول باشد و يا در مقابل انسانى و يا در پيشگاه خداى سبحان، زيراكه حكم مسئوليت همواره به وسيله آن سلطه‌اى صادر مى‌شود كه در آغاز صادر شده است.

از اين‌رو، ما سه نوع مسئوليت احساس مى‌كنيم: مسئوليت دينى، مسئوليت اجتماعى، و مسئوليت اخلاقى محض و قرآن كريم هر سه نوع مسئوليت را در اين نظام و يكجا در اين آيه شريفه ذكر مى‌كند: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[١]

به يك معنا ما مى‌توانيم بگوييم، هر مسئوليت تا وقتى كه آن را بپسنديم، مسئوليتى اخلاقى است. بنابراين مسئوليتى كه ديگران بر ما تحميل مى‌كنند، به مجرّد اين‌كه ما آن را پذيرفتيم، به صورت مطلبى درمى‌آيد كه از خود ما صادر مى‌شود. و در اين صورت جاى شگفتى نيست كه ما مى‌بينيم قرآن كريم خود مسئوليت دينى را به شكل اخلاقى محض- آن‌گاه كه به مناسبت برخى از تعليمات مربوط به روزه واجب سخن مى‌گويد- به ما پيشنهاد مى‌كند، درحالى كه برخى از مردم مى‌خواهند به‌طور پنهانى و با حيله از انجام تكليف سر باززنند: «عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ»[٢]، قرآن كريم بيشتر وقت‌ها موقعى كه مؤمنان را وادار به اطاعت مى‌كند. به اين مقدار بسنده نمى‌كند كه تنها فرمان الهى را به ايشان بازگو نمايد، بلكه درعين‌حال پيمانى را كه به زيان خود بسته‌اند تا اين فرمان را اطاعت كنند، به ايشان خاطرنشان مى‌كند: «وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ»[٣] و «إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا»[٤]

بنابراين وقتى ما مى‌توانيم نسبت به غيرمؤمن مسئوليتى را تصور كنيم كه از بيرون ذات او بر او واجب مى‌شود، بدون اين‌كه مسئوليت ديگرى از وجدان خاص او صادر شود، امّا در مورد فرد مؤمن برعكس، امكان ندارد كه يكى از دو نوع مسئوليت بدون ديگرى به وجود آيد، زيرا عمل اول ايمان مستلزم شناخت خدايى است كه شايسته اطاعت است و آن كسى است كه درعين‌

[١] - انفال( ٨) آيه ٢٧: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! به خدا و پيامبر خيانت نكنيد، و در امانات خود نيز خيانت نكنيد، درحالى‌كه مى‌دانيد و آگاهيد.

[٢] - بقره( ٢)/ آيه ١٨٧: خداوند مى‌دانست كه شما به خويشتن خيانت كرديد( و اين عمل را كه ممنوع بود، بعضا انجام مى‌داديد).

[٣] - حديد( ٥٧) آيه ٨: و از شما پيمان گرفته است( پيمانى از طريق فطرت و خرد).

[٤] - مائده( ٥) آيه ٧:( پيمانى را كه به‌طور محكم خداوند با شما بست، فراموش نكنيد) آن زمان كه گفتيد: شنيديم و اطاعت كرديم.