شرط آن‌كه به‌طور موازى، تمام جوانب را تا سطح معينى تربيت كنيم، به اين معنى كه بايد نفس آدمى تمام ارزش‌ها را پيش از آن‌كه در آن ميان تخصّص در يك جنبه پيدا كند، مورد عمل و ممارست قرار دهد، و اين همان مفهوم وظيفه اخلاقى در اسلام است: «همانا پروردگارت را بر تو حقّى است و خويشتن را بر خود حقى است و خويشاوندانت را بر تو حقى است»[١]، و در روايتى آمده است: «... و ديداركنندگانت را بر تو حقى است، پس حق هر صاحب حقى را ادا كن!»[٢]

از اين اختلاف‌نظر درباره ارزش‌ها به اين نتيجه قطعى مى‌رسيم كه وظيفه، شاخه‌اى از شاخه‌هاى زندگى است، زيبنده نيست كه به‌جز در گستره مشخصى از خير ممكن و ميسور در همان شاخه، خود را مشغول كند و فرصت را جهت شاخه‌هاى ديگر فروگذارد تا نيازشان را برآورده و از نشاط و علاقه ما بهره شرعى خود را ببرند.

اينجا مقياسى وجود دارد كه وجدان‌هاى پاك بدان وسيله مى‌توانند به حد اعلاى راهنمايى اشاره كنند كه با اين مقياس معناى هر فضيلتى- در صورتى كه به فضيلت ديگر زيان برساند- به نقيض خود تبديل مى‌شود.

جز اين‌كه اين حد اعلا به تبع استعداد اشخاص و به تبع شرايطى كه پيش مى‌آيد، تفاوت مى‌كند، ميدان خير اخلاقى را جز به مقدار جزئى و منفى محدود نمى‌سازد، زيرا اگر آن ميدان باز باشد، هر فردى درجات مختلف فضيلت و شايستگى خود را مى‌شناسد، به‌گونه‌اى كه در اين درجه و يا در درجه ديگر كاستى را درپى دارد، البته گاهى با ملامت شديد و گاهى با ملامت اندك و يا سرزنش بيشترى و بالاخره كمترين انجام نگرفتن كارى در وجدان آدمى بدون پاسخ نمى‌ماند.

آيا اين بدان معنى نيست كه يك فرد، آگاهى ضمنى يافته است كه كار خير بايد از دو ارزش‌

[١] - بنگريد: تفسير ابن كثير: ٣/ ٤٠٠؛ بحار الانوار: ٦٧/ ١٢٨؛ حديث ١٤؛ سير اعلام النبلاء: ١/ ٥٤٢؛ صحيح ابن حبان: ٢/ ٢٤؛ مسند ابو يعلى: ٢/ ١٩٣؛ تاريخ واسط؛ ١/ ٢٣٣؛ الاستيعاب؛ ٢/ ٦٣٧؛ مستدرك سفينة: ٣/ ٢٦٨.

[٢] - بنگريد: صحيح بخارى: ٢/ ٦٩٦، حديث ١٨٧٣ و ص ٦٩٧، حديث ١٨٧٤ و ٥/ ٢٢٧٢ حديث ٥٧٨٣، صحيح ابن حبّان:

٨/ ٣٣٧، حديث ٣٥٧١، سنن كبراى بيهقى: ٤/ ٢٩٩، حديث ٨٢٥٧؛ سنن كبرا: ٢/ ١٧٦، حديث ٢٩٢٣؛ مسند احمد:

٢/ ١٩٨، الترغيب و الترهيب: ٣/ ٢٥٠، حديث ٣٩٠٤؛ فتح البارى: ٣/ ٣٩ و ٤/ ٢١٧ و ١/ ٥٣١. حديث ٥٧٨٣؛ طبقات الكبرى: ٤/ ٢٦٣، المحلى: ٧/ ١٢.