هرگز ... بدون ترديد، در چنين شرايطى ذاتا طبيعت بخششگر شريعت قرآنى، با تمام وضوح جلوه‌گر مى‌شود، و از سويى آزادى در چهره واقعى خود به منظور تعديل واجب به دنبال شرايط زندگى جديد خودنمايى مى‌كند، يعنى اين‌كه عمل متعرّض نوعى از دخل و تصرف با ژرفايى كمتر يا بيشتر مى‌شود، و چنين چيزى برحسب مقتضيات شرط، چه نوعى تغيير باشد، يا تخفيف، مدت‌دار باشد و يا تا لغو كردن حكم پيش رود.

اين اعتبارات به ذات خود قابل تطبيق بر عمل است، چه دگرگونى موضع نهايى تا ابد و يا نسبى و مخصوص اين حالت يا آن حالت؛ اين گروه از مردم و يا اشيا باشد!

براى اين منظور مثلى را مطرح مى‌كنيم كه به شكل نهايى فهم تكليف واجب در آن مثل، آسان و سهل خواهد بود. ما هريك از ديگرى مى‌پرسيم از نظر عدد و شمارش چه نسبتى است كه به مقتضاى آن هر جامعه مسلمانى كه تحت تسلط قرار گرفت، لازم است تا در برابر دشمنش به نسبت يك به ده به موجب اين آيه‌ «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا»[١] قيام مسلحانه كند. اين همان نخستين راه‌حلّى است كه قرآن كريم به نخستين سپاه اسلامى پيشنهاد كرده؛ موقعى كه جز چند ده نفر از مردان جنگى وجود نداشت.

ولى عجيب است كه همين مردم وقتى كه در طول زمان بيشترين عزت را از نظر تعداد نفرات دارند. به‌گونه‌اى هستند كه هرگز به جاى اول برنمى‌گردند، همين مردم جوانمرد سرشار از حماسه در وضعى قرار گرفته‌اند كه آن صفات فراوانى را كه قبل‌ها فراهم كرده‌اند، به كلى از دست مى‌دهند و اين وضعيت را مى‌شود به نوعى از گرايش به تنبلى و سستى تفسير كرد كه برخاسته از كثرت جمعيتهايى است كه در مورد مقصدى كه مى‌رود به ظهور برسد، به يكديگر كمك مى‌كنند و گويى كه هر فردى از ايشان بخشى از تلاش خود را هدر مى‌دهد. بنابراين چگونه ممكن است‌

[١] - انفال( ٨)/ آيه ٦٥:« اگر از شما بيست نفر سرباز بااستقامت باشند، بر دويست نفر غلبه خواهند كرد، و اگر از شما صد نفر باشند بر هزار نفر از كافران پيروز خواهند شد.» اين آيه اهميت تبليغ و تقويت هرچه بيشتر روحيّه سربازان را به عنوان دستورى اسلامى بازگو مى‌كند.( م).