مظهر اوّل، اين راز را مى‌گشايد كه قرآن كريم زياده‌روى را در تطبيق برخى اعمال تعبّدى- مانند به پا داشتن نماز شب- بر ما واجب نكرده است، بلكه ما را بر ملتزم نبودن بر اين زياده‌روى سفارش مى‌كند و از برخى پيامدهاى آن چشم‌پوشى مى‌نمايد.

بديهى است كه پيامبر ٦ در آغاز رسالت خويش مأمور بود كه بخش عمده‌اى از شب را به نماز و ترتيل قرآن بگذراند، چنان‌كه مى‌فرمايد: «قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا. أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا»[١] و براساس راهنمايى پيامبر ٦ برخى از اصحاب چنان عادت كرده بودند كه آن‌چه بايد بكنند، مى‌كردند. درحالى‌كه ما در آخر همين سوره، درسى را مى‌خوانيم كه روى سخنش با اين گروه از نماز شب‌خوان است، نظر آنان را به اين نكته جلب مى‌كند كه آنها نمى‌توانند بر اين روال در شرايط معينى، مانند بيمارى، مسافرت و جهاد ادامه دهند. سپس به ايشان دستور مى‌دهد كه شب‌زنده‌دارى ايشان به اندازه‌اى باشد كه براى حالشان مناسب است:

«فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ»[٢]

اين روحيه زياده‌روى در تعبد، نزد برخى از صحابه در مدينه پيدا شد كه به كمتر از آن مقدار گذشته راضى نمى‌شدند، بدان لحاظ كه انحراف و مخالف با روح شريعت است!، درحالى‌كه از مجموع نصوص قرآنى و نبوى مربوط به اين موضوع، چنين نتيجه مى‌گيريم كه اسلام به برخى از اوامرى اهميت مى‌دهد كه شخص پرهيزگار نبايد از آن غفلت كند و چه‌بسا غافل ماندن از آنها نتيجه طبيعى اين زياده‌روى و افراط است.

به راستى مى‌بينيم كه تنها وظيفه انسان اين نيست كه عبادت طولانى داشته باشد كه چه بسا اين‌ها باعث كوتاهى در انجام واجبات ديگر از قبيل تجارت و جهاد مى‌گردد، ولى عمل عبادى نبايد هم به نوعى ابزار تبديل شود كه شخص از آن‌چه انجام مى‌دهد و مى‌گويد، احساس‌

[١] - مزمل( ٧٣)/ آيات ٢- ٤:« شب را جز كمى به‌پا خيز! نيمى از شب را يا اندكى از آن كم كن، يا بر نصف آن بيفزا، و قرآن را با دقت و تأمل بخوان».

[٢] - مزمّل( ٧٣):« آيه ٢٠ اكنون آن‌چه براى شما ميسر است، قرآن بخوانيد».