بنابراين، قانون مادّى بر پيكر ما سنگينى مى‌كند و ما آن را با ناراحتى تحمّل مى‌كنيم، بدون اين‌كه بتوانيم آن را انكار نماييم و امّا قانون اخلاقى- برعكس- آزادى اختيار را مقرّر مى‌دارد و ما را مكلّف مى‌سازد. امّا از نظر مادّى مجبورمان نمى‌كند، زيرا اوّلا: امكان مراعات يا مخالفت آن را به خود ما واگذار مى‌كند و (سرانجام نسبت به مقاومت در برابر آن ما را به خودمان وا مى‌گذارد)، و اين است كه آن قاعده اصلى كه قرآن كريم از اعلان آن غفلت ندارد، چه مربوط به يك وظيفه ايمانى و يا به وظيفه‌اى از وظايف عملى باشد. اگر مايلى اين آيات را از قرآن كريم تلاوت كن: «وَ مَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً»[١]؛ «لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»[٢]؛ «لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ»[٣]؛ «أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ»[٤]؛ «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ».[٥]

چنين است كه آدمى در برابر وظيفه، برحسب واقع اختيار دارد، ولى از نظر شرع چنين اختيارى را ندارد. بنابراين وظيفه اخلاقى را به عنوان يك ضرورت هستى نمى‌توان قبول كرد، بلكه يك ضرورت مثالى و آرمانى است. باوجوداين، نبايستى ما آن را با ضرورت منطقى اشتباه كنيم، چون ضرورت منطقى خودش را به عنوان امر مسلّمى از مسلّمات، بر عقل ما تحميل مى‌كند، و شخص نمى‌تواند آن‌چه را آشكارا ديده است، ناديده بگيرد، و الزام اخلاقى نيز خودش را بر اراده انسانى- به عنوان چيزى كه محقّق نشده است ولى بايد محقّق شود- تحميل مى‌كند.

[١] - نساء( ٤) آيه ٨٠:« اگر كسانى سرپيچى كنند و با دستورات تو به مخالفت برخيزند، مسئوليّتى در برابر اعمال آنها ندارى و موظّف نيستى كه به حكم اجبار آنها را از هر خلافى بازدارى( وظيفه تو تبليغ رسالت و امر به معروف و نهى از منكر و راهنمايى افراد گمراه و بى‌خبر است.)».

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٥٦:« در قبول دين هيچ اكراهى نيست،( زيرا) راه درست از بيراهه آشكار شده است.»

[٣] - غاشيه( ٨٨) آيه ٢٢:« تو سلطه‌گر بر آنان نيستى كه( بر ايمان) مجبورشان كنى.»

[٤] - يونس( ١٠) آيه ٩٩:« با اين‌حال آيا تو مى‌خواهى مردم را اكراه كنى كه ايمان بياورند؟».

[٥] - نور( ٢٤) آيه ٥٤:« پس اگر سرپيچى كنيد و رويگردان شويد، پيغمبر مسئول اعمال خويش است( و وظيفه خود را انجام داده است) و شما هم مسئول اعمال خويشيد. امّا اگر از او اطاعت كنيد، هدايت خواهيد شد و( در هرحال) بر پيامبر چيزى جز ابلاغ آشكار، نيست.»