أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ»[١]، و مى‌فرمايد: «وَ لِباسُ التَّقْوى‌ ذلِكَ خَيْرٌ»[٢]، و مى‌فرمايد: «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً»[٣].

هم‌چنين خداوند ما را با مبدأ اصلى و اساسى‌اى آشنا مى‌كند كه تمام قوانين الهى از آن صادر شده است، لذا در ادامه سخن مى‌فرمايد: «إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ»[٤] و مى‌گويد: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ»[٥]

به راستى آن‌چه را كه ما معتقديم آخرين حلقه از سلسله منابع است، و حال آن‌كه آخرين بودن آن به اثبات نرسيده است! بنابراين عقل الهى در اين زمينه قويتر و بسى استوارتر از عقل انسانى است. اين عقل نمى‌خواهد كه آن را دستآويز حكم گرفته و نخستين مبدأ اوّل الزام اخلاقى قرار دهد، بلكه ناگزير در حركت خود به معيار ديگرى تمسّك مى‌جويد و ما را به جوهر ذات واجب و به كيفيّت عمل و به ارزش ذاتى يك عمل ارجاع مى‌دهد.

بنابراين امر الهى در نظر ما بر تطبيق آن با اين حقيقت موضوعى تجويز مى‌شود، و با اين تطابق بر پذيرش ما استيلا مى‌يابد، همان‌طورى كه سيطره اخلاقى خود را بر اين پذيرش استوار مى‌گرداند.

امّا تنها نقيصه‌اى كه به نظر مى‌رسد اين است كه طبيعت و ماهيّت عميقى كه جوهر عدل و حقيقت خير را فراهم مى‌آورد، براى ما چندان مشخّص نيست كه بتوانيم هميشه و هرجا پيدا شد، آن را تشخيص دهيم، و موقعيّت آن همانند تمام ماهيّات است كه آن را در حال كمال خود نمى‌بينيم، بلكه به لطف آن بخشى از نورى كه در امتداد و توانايى‌اش محدود است، و با روشنايى اندكى كه از فطرتمان كمك مى‌گيريم، لحظه‌اى آن را احساس مى‌كنيم.

در اين صورت جز يك نور محض و نامحدود وجود ندارد و همان است كه مى‌تواند به‌طور كامل و با اطمينان تمام با اين جوهر (عقل انسانى) ضميمه شود، از اين‌رو حق افراد باايمان‌

[١] - مائده( ٥) آيه ١٠٠:« بگو! اى پيامبر هيچ‌گاه ناپاك و پاك يكسان نخواهد بود، اگرچه فزونى ناپاك و كثرت آلوده‌ها تو را به شگفتى فروبرد.»

[٢] - اعراف( ٧) آيه ٢٦:« لباس پرهيزگارى و تقوا از آن بهتر است».

[٣] - بقره( ٢) آيه ٢٦٩:« و هركس كه به او دانش داده شده، خير فراوانى نيز داده شده است.»

[٤] - اعراف( ٧) آيه ٢٨:« خداوند هرگز به كارهاى زشت فرمان نمى‌دهد».

[٥] - نحل( ١٦) آيه ٩٠:« خداوند به عدل و احسان فرمان مى‌دهد».