شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٨٢ - معناى لا حكم الا لِلّه

است و هرگز كسانى كه ايمان ندارند نبايد تو را به بى صبرى و سبكى وا دارند.

در اينجا ابن الكوّاء ساكت شد و حضرت برگشتند به قرائت خود در نماز.»[١]

باور به امام عليه السلام بهتر از نماز در شك

حضرت على عليه السلام شنيدند مردى از حروريّه (خوارج كه در صحراى حرورا زندگى مى‌كردند، نزديك كوفه) نماز شب مى‌خواند و قرائت قرآن دارد، حضرت فرمود: «نومٌ عَلى يقينٍ خيرٌ من صلاةٍ فى شكٍ‌»[٢](خوابى كه با يقين و باور به امام زمان و خليفۀ بر حق (امام على عليه السلام) باشد، بهتر است از نماز با شك و ترديد در امر امامت وقت. امام على عليه السلام وقتى مواجه شدند با اعتراض خوارج و شعار «لا حكم الاّ للّه» براى روشن شدن حقيقت اين خطبه را ايراد فرمودند.

معناى لا حكم الا لِلّه

«كلمة حق يرادُ بها الباطل! نعم انَّه لا حكم الاّ لِلَّهِ‌، و لكِن هؤلاءِ يَقولونَ‌: لا اَمرِةَ اِلاّ لِلَّهِ‌»

(سخن حقّى است كه از آن ارادۀ باطل شده است! بلى همانا حكم مخصوص خداوند است ولى اينها مى‌گويند امارت و رياست مخصوص خداست (و منكر اصلِ حكومت هستند) با اين اعتقاد كه حكم مخصوص خداست).

در اين مورد كه حكم به خداوند اختصاص دارد شك و ترديدى نيست و بطور كلى حكم تكوينى و تشريعى مخصوص خداست و در آيۀ شريفۀ (إِنِ اَلْحُكْمُ إِلاّ لِلّهِ‌) دو احتمال است، يك احتمال اين كه عالَم و نظام هستى با حكم و قضا و قدر الهى مى‌چرخد و از حيث تكوين و وجود نظام آفرينش طورى است كه آنچه از ازل مقدور و حتمى شده همان انجام شدنى است و هرچه را خداوند بخواهد مى‌شود، مثل رفت و آمد شب و روز و طلوع و غروب خورشد و چرخش نظام آفرينش، و احتمال ديگر اين كه منظور از حكم، حكم تشريعى باشد كه ما معتقديم اصل تشريع و قانون گذارى از ناحيۀ خداوند است و پيامبران را مى‌فرستد و دستوراتى به آنها مى‌دهد و همراهشان كتاب نازل مى‌كند، حكم كلّى از خداست و آنچه بر عهدۀ ماست، تطبيق كليّات بر مصاديق است و بعيد نيست هر دو احتمال از آيۀ كريمه مراد. باشد امّا منظور خوارج از اين شعار همان احتمال دوّم است، يعنى حكم و فرمان و دستور

[١]. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج ٢، ٣١٠ و ٣١١.

[٢]. كلمۀ قصار ٩٣.