شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٦٥ - احتمالات نظري&#١٧٢٨ تصويب

«اَفَاَمَرَهُمُ اللّهُ تعالى بِالاختلاف فَاَطاعوه‌؟ ام نهاهُم عنه فَعَصوه‌؟» احتمال دوم: اينكه فرض كنيم آيا ممكن است خداوند با اينكه يكى است و پيامبر و كتاب هم يكى است با اين حال قاضى‌ها و مفتى‌ها را امر فرموده در فتوى با هم اختلاف نظر داشته باشند. آنها هم امر خدا را اطاعت كرده‌اند و يا بگوييم خداوند آنها را از اختلاف منع كرده ولى آنها نافرمانى كرده‌اند؟ كه جواب اين احتمال هم اين است كه چنين چيزى از خداوند حكيم معقول نيست كه بفرمايد در يك قضيه دو جور فتوى بدهيد و يا بگوييم اينطور فرموده، ولى با وجود اينكه آنها را از اختلاف منع كرده، از او نافرمانى كرده‌اند؟ كه اگر واقعاً فقهاى عادلى باشند، معنى ندارد در اجتهاد و فتوى با تكيه بر قياس و بدون مراجعه به منابع معتبر فتواى مخالف يكديگر بدهند.

«اَمْ اَنزَل اللّهُ ديناً ناقِصاً فَاستَعانِ بِهِم عَلى اتمامه‌؟» (آيا خداوند دين را ناقص نازل فرموده و از قاضى‌ها براى اتمام آن كمك خواست است‌؟)

بلاتشبيه مثل قانون اساسى كه فرضاً فقها و بزرگان كليات آن را تهيه مى‌كنند و بعداً نمايندگان مجلس مى‌آيند فروع و جزئيات آن را تكميل مى‌كنند.

حضرت مى‌فرمايد: احتمال سوم در نظريۀ تصويب اينكه بگوييم نعوذ باللّه خداوند دين ناقصى را فرستاده و براى تكميلش از ديگران استمداد جسته است با اينكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در خطبۀ حجة الوداع فرمود: «ما مِنْ شىءٍ يُقَرِّبكم الى الجنّة و يُبَعّدُكُم عن النّار الاّ و قد اَمَرتُكُم به و ما مِن شىء يقرّبكم من النّار و يباعِدُكُم مِنَ الجنّة الاّ و قد نهيتُكم عنه»[١]

(هيچ چيز نيست كه شما را به بهشت نزديك كند و از آتش دور كند مگر اينكه شما را به آن امر كردم و هيچ چيز نيست كه شما را به آتش نزديك كند و از بهشت دور

[١]. اصول كافى، ج ٢، كتاب الايمان و الكفر، باب الطاعة و التقوى، ص ٧٤.