شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٧٣ - قواى سه گان&#١٧٢٨ انسان

خود دفاع كنيد و دين و مكتب شما اقتضا مى‌كند براى حفظ آن ساكت ننشينيد.

قواى سه گانۀ انسان

«وَ لا حَميّةٌ تُحمِشُكُم‌؟» (آيا غيرتى نيست كه شما را به خشم آورد؟)

«حَمْش» به معنى غضب است و «اَحمَشَه» از باب افعال است، يعنى او را به خشم و غضب در آورد و «تُحمِشُكم» يعنى شما را به غضب مى‌آورد.

خداوند متعال در وجود انسان قواى گوناگون از جمله شهوت، غضب و عقل را قرار داده است. و شأن قوّۀ غضبيه و شهويه، هر دو حركت دادن بدن است، زيرا قوّۀ غضب، بدن را حركت مى‌دهد به سوى دفع امورى كه با ملايمات طبع انسان سازگار نيست و با بدن سازگارى ندارد و كارش دفاع از ناملايمات است.

امّا قوّۀ شهوت مبدأ حركت بدن است به سوى تحصيل امور ملايم با طبع و بدن و شهوت به معنى اعم يعنى ميل و اشتها به چيزى. بنابراين قوّۀ شهويه منحصر به شهوت و خواسته جنسى نيست، بلكه قوّه شهوت به معنى عام و گسترده آن نيرويى است كه انسان را وادار مى‌كند ملايمات با نفس را جلب كند و به دنبال آن برود و منافرات و ناملايمات را دفع كند و هرگاه شهوت در حد اعتدال بوده، از آن عفّت حاصل مى‌شود و از عفّت صفاتى چون قناعت، بذل و بخشش منشعب مى‌شود و اگر در حدّ افراط باشد از آن رذيلۀ حرص، هتك ناموس، چشم چرانى، شكم پرستى، پرخورى و طمع زياد به زرق و برق و شهوتِ دنيا پديد مى‌آيد و از تهذيب قوّۀ غضب شجاعت به وجود مى‌آيد. اگر انسان بخواهد از حقوق و نفس خود دفاع كند و يا از ناموسش حمايت كند، اين شجاعت است و شجاعت شعبه‌هايى از قبيل ناموس پرستى، غيرت، حمايت از دين، دفاع از حقوق محرومان را به دنبال دارد و كوتاهى در برآورده كردنِ خواسته‌هاى مشروع قوّۀ غضب، جُبن و ترس است كه عامل بسيارى از