شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٥ - روش بندگى و برخورد سالم با بندگان خدا

شده است[١].

يعنى نماز، روزه، خمس، زكاة، حج، جهاد، تلاوت قرآن و دعا اينها همه عبادت اند اما اين كه ما بايد مواظبت كنيم حق بيچاره‌اى تلف نشود و به بندگان مظلوم و محروم خدا ستم نشود و اينكه من بايد كسب و كارم حلال و مباح باشد، اين‌ها عبادات غير رسمى اند و نسبت عبادات رسمى به غير رسمى، يك بر نه است. عبادات رسمى يك جزء است و غير رسمى نه جزء. در سورۀ فرقان بعضى از عبادات غير رسمى را كه در روايت نه جزء به حساب آمده بيان مى‌كند: (وَ عِبادُ اَلرَّحْمنِ اَلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى اَلْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ اَلْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً)؛[٢]بندگان خداىِ رحمان آنهايى هستند كه زندگى آنها براى ديگران سنگينى و زحمت ايجاد نمى‌كند و آنها هستند كه وقتى جاهلان با آنان روبرو شدند و آنان را با سخنان زشت و ناروا مورد خطاب قرار دادند، بدون مقابله با آنان، در جوابشان مى‌گويند (سلام).

اين همان وداع گفتن در مقابل سخنان و حركات ناپسند آنها است و اين سلامِ وداع است نه سلام تحيّت، كه نشانه علاقه و محبت است. اين احتمال هم هست كه صحيح و سالم و بدون آلودگى به سخنان زشت و عكس العمل ناپسند، از آنها جدا مى‌شوند و اين نشانه كرامت و صبر و بزرگوارىِ «عبادالرّحمان» است و به نظر مى‌آيد «يمشون على الارض هوناً» يعنى روش و برنامۀ زندگى آنها با نرمش و آرامش و آسان و سبك مى‌باشد و براى كسى سنگينى و زحمتى ندارند هرچند معنى ظاهرى آن اين است كه رفت و آمدشان در بين مردم و راه رفتن آنها متواضعانه و به دور از تكبّر و غرور است؛ بنابراين يكى از معانى عبد روش و شيوۀ بندگى است و اين از افتخارات بزرگ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم است كه قبل از اينكه رسول باشد خود را عبد خدا مى‌داند و بر آن و زير بناى مقام رسالت و نبوت خود را بندگى و مقام عبوديت مى‌داند و به آن مباهات و افتخار مى‌كند.

[١]. بحار الانوار، ج ٩، ص ١٠٣ و سفينة البحار، ج ١، ص ٢٩٨.

[٢]. فرقان (٢٥)، ٦٣.