شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٧ - امام على عليه السلام و قطب آسيا

ابوبكر در لباس خلافت

فعلاً مى‌پردازيم به بيان و شرح خطبه. حضرت مى‌فرمايند:

«اَما وَاللّه لقد تَقَمَصَّها ابنُ ابى قُحافةَ‌».

(آگاه باشيد به خداوند سوگند فرزند ابى قحافه (ابوبكر) پيراهن خلافت را به تن كرد).

«اَما» حرف تنبيه است. معنى حرف تنبيه اين است كه وقتى مى‌خواهيم مطلبى را بگوييم كه بسا مهم است و مى‌ترسيم مخاطب ما حواسش جاى ديگر باشد و به مطلب توجه نكند و از طرفى عنايت داريم آن را تماماً گوش كند و فرا گيرد، براى اين منظور در عربى از حرفهايى مثل «اَلا» و «اَما» استفاده مى‌كنيم و در فارسى مخاطب را به «آى» صدا مى‌زنيم تا متوجه ما شود و بعد شروع به بيان مقصود خود مى‌كنيم.

در اين جمله حضرتِ امير خلافت را تشبيه به پيراهن فرموده و تشبيه بالكنايه به كار برده، گويا آن شخصى كه خلافت را به خود گرفت به منزلۀ كسى است كه پيراهن را به خود گرفته است.

«ابو قحافه» كنيۀ پدر ابو بكر است و «تقمّص» از باب تفعّل كه معناى معروفش تكلّف است يعنى انسان چيزى را كه ندارد با زحمت و مشقّت به خود بگيرد. مى‌فرمايد ابوبكر لباس خلافت را به زحمت به خود پوشيد.

امام على عليه السلام و قطب آسيا

«و انّه ليعلمُ انّ محلّى منها محلّ القطب من الرّحى‌» (و حال آن‌كه او (ابوبكر) تحقيقاً مى‌دانست كه محل و منزل من نسبت به خلافت محل و موقعيت قطب آسياب است نسبت به آن - قطب ميله‌اى است وسط سنگ آسياب و يا چرخ آسياب كه نقش محورى دارد و اگر نباشد آسياب نمى‌چرخد).