شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٢٩ - اصلاح بين مؤمنان

(إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ‌)؛[١]مؤمنان برادر يكديگرند، پس بين دو برادر خود آشتى برقرار كنيد و در اين كار تقواى الهى را معيار خود قرار دهيد و از كسى بى جهت جانبدارى نكنيد و در اصلاح بين افراد حق و عدالت را ميزان قرار دهيد، به اميد اين كه مشمول رحمت الهى قرار گيريد.

«والتَّوبَةُ مِنْ وَرائِكم» (توبه و بازگشت به خدا، پشت سر شماست)

حضرت مردم را به توبه توجه مى‌دهند و نظر دارند به كسانى كه اختلاف و آشوب به پا كردند و مرتكب معصيت شدند و به عنوان دفاع از عثمان و غيره با حضرت مخالفت كردند.

مى‌فرمايد از رحمت خدا نااميد نباشيد و توبه شما را تعقيب مى‌كند تا او را دريابيد و از گذشتۀ خود پشيمان نشويد و به توبه كه درِ رحمت خداوند است باز گرديد. توبه به دنبال شما است يعنى خواهان اين است كه او را دريابيد و توبه كنيد. البته اين به دنبالِ بودنِ عقلى است نه حسّى. خداوند مى‌فرمايد: (ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اَللّهَ هُوَ اَلتَّوّابُ اَلرَّحِيمُ‌)؛[٢]سپس خداوند آنها را مشمول رحمت خود ساخت تا اينكه توبه كنند. همانا خداوند بسيار بخشنده (توبه‌پذير) و رحيم است. اين همان در پى توبه بودن است كه خداوند در رحمت را گشوده تا بنده با توبه داخلِ آن شود.

اين تعبير «من ورائكم» در خطبۀ حضرت تعبير زيبايى است. گويا توبه از معصيت‌كار جدا نمى‌شود و پشت سر او مى‌دود و منتظر است شخص گنهكار برگردد و او را در آغوش بگيرد. ابن ميثم بحرانى در شرح نهج البلاغه مى‌فرمايد: «اينكه حضرت مى‌فرمايد توبه به دنبال شما است براى اين است كه جاذبه‌هاى الهى وقتى قلب بنده را گرفت از معصيت بر مى‌گردد و توجه پيدا مى‌كند به قبلۀ حقيقى»[٣]

[١]. حجرات (٤٩)، ١٠.

[٢]. توبه (٩)، ١١٨.

[٣]. شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحرانى، ج ١، ص ٣٠٩.