شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ١٥٣ - عارية به خدا و ثبات قدم

«هام و هامّه»: مغز سر انسان و «نبأالسيف» يعنى شمشير اثر نكرد.

و همچنين حضرت در خطبۀ ديگر مى‌فرمايد: «و عضّوا على الاضراس فانّه اَنْبى للسّيوف عن الْهام»[١](دندان‌ها را روى هم نگه داريد و محكم فشار دهيد زيرا اين عمل بيشتر شمشير را در مغز بى اثر مى‌كند).

عارية به خدا و ثبات قدم

«اَعِرِ اللّهَ جُمْجُمَتَك» (جمجمه ات را به خدا عاريه بده)

محفظۀ استخوانى كه مغز سر در آن قرار دارد، جمجمه است. كنايه از اين است كه مغزت را كه مهمترين اعضاى بدن و مركز فرماندهى است به خداوند عاريه بده و آن را در راه اطاعت خدا بذل كن تا براى دين خدا از آن استفاده شود. همانطور كه از عاريه نفع برده مى‌شود.

ابن ابى الحديد مى‌گويد: ممكن است گفته شود تعبير «عاريه» اشاره دارد به اينكه حضرت مى‌خواهد به محمد حنفيه بفهماند: تو در اين جنگ كشته نمى‌شوى و مغزت را كه عاريه مى‌دهى به تو بر مى‌گردد، مثل بقيۀ اموال عاريه‌اى كه نوعاً به صاحبانشان برگردانده مى‌شوند و اگر فرموده بود: «بِعِ اللّهُ جمجمتك» مغزت را به خدا بفروش مى‌فهماند كه شهيد مى‌شوى و در مقابل آن بهشت را مى‌گيرى. اما مى‌شود به ابن ابى الحديد اينطور جواب داد كه بر فرض انسان به شهادت برسد باز تعبيرِ عاريه صحيح است. زيرا وقتى انسان روح و بدنش را به خدا عاريه داد، از بين نمى‌رود و به نص صريح قرآن شهيد در راه خدا مرده نيست و جان و جسمش پيش خدا محفوظ است.

(وَ لا تَحْسَبَنَّ اَلَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اَللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ‌)؛[٢]هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند! بلكه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند.

[١]. نهج البلاغه، خطبۀ ١٢٤.

[٢]. آل عمران (٣)، ١٦٩.