شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٤١٥ - نقش بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و محيط جاهليت

عبداللّه‌بن عباس كه در بعضى مواقع مقام استاندارى و حكومت داشته، مى‌فرمايد: هر چيزى ولو يك لنگۀ كفش باشد، وقتى نياز انسان را برآورده مى‌كند حتى از حكومت بر مردم كه هدفِ از آن، رياست‌طلبى و فرمانروايى باشد، بهتر است، مگر اينكه حكومت وسيله‌اى باشد. براى پياده كردن حق و جلوگيرى از باطل و بوسيلۀ آن رفع نياز جامعه و مردم بشود.

غرض حضرت على عليه السلام از ايراد اين خطبه قبل از رفتن به جنگ اصحابِ جمل، اين است كه بفهماند هدفش از اين جنگ اقامه حق و بر انداختن باطل و ظلم و ستم است و جنگ حضرت با آنها مانند جنگ با كفّار و جاهليت زمانِ رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم است، لذا اشاره مى‌كنند به بعثت حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم و وضعيّت فرهنگىِ اعراب آن زمان و اقدامات و مبارزاتى كه همراه پيامبر در نجات مردم و برقرارى استقلال و آرامش و هدايت آنها داشته‌اند مى‌فرمايند، الان نيز همان هدف را داشته، با اصحاب جمل بر اثر كفر و ضلالتشان مى‌جنگيم و هيچ دشمنى خاصّى با آنان ندارم.

«ثمَّ خرج فخطب النّاس فَقال»

(سپس حضرت از خيمۀ خود خارج شدند و خطاب به مردم فرمودند:)

نقش بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و محيط جاهليت

«إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله و سلم، وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لَا يَدَّعِي نُبُوَّةً‌، فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ‌، وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ‌» (به درستى كه خداوند حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و سلم را بر انگيخت در حاليكه هيچ يكى از افراد عرب كتاب خوان نبود و هيچ كس ادعاى پيامبرى نمى‌كرد (كتاب آسمانىِ معتبر و پيامبرى نداشتند و يا نمى‌گفتند وحى و پيامبر از طرف خدا براى ما آمده و مى‌گفتند لات و هبل خداى ماست) پس پيامبر مردم را به طرف خدا سوق داد (راهنمايى كرد) تا اين كه آنها را در محل و منزلتشان جا