شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٦٥ - خلافت عثمان و عملكرد او

حاليكه دو پهلويش را پر كرده بود از غذا - و يا از تكبّر - بين محل غائط و چراگاهش)

عثمان از دودمان بنى اميه و از ثروتمندان و خوش گذرانانى بود كه به رفاه‌طلبى عادت كرده بود و وقتى به خلافت رسيد با پيش آمدن زمينه، بنى اميه[١] مانند معاويه و ابوسفيان و... روى كار آمدند و وضع خلافت در زمان عثمان عوض شد، با اينكه ابوبكر و عمر با ساده زيستى زندگى مى‌كردند ولى وقتى نوبت به عثمان رسيد خوشگذارنى و تجمّل گرايى رواج پيدا كرد و وضع حكومت را مبدّل به وضع امپراتورى كردند. حضرت اشاره به اين وضعيّت دارند و مى‌فرمايند خلافت خليفۀ سوّمى در حالى بود كه دو پهلوى خود را پر كرده بود و زندگيش خلاصه شده بود بين چراگاه و جايگاه تخلّى. حضرت در واقع عثمان را تشبيه مى‌كند به حيوانى كه غير از خوردن و... كارى ندارد و به مردم نفعى نمى‌رساند.

«وَ قاَم مَعَهُ بنو اَبيه يَخضِمونَ‌[٢] مالَ اللّهِ خَضْمَ الاِبل نِبْتَةَ الرَّبيع» (وقتى عثمان روى كار آمد همراه او اولاد پدرش كه عموزاده‌ها و عمه زاده‌ها و... بودند، روى كار آمدند. مال خدا (بيت المال) را با دهان پر نجويده و با تمام دهان مى‌خوردند، مانند شترى كه گياهان بهارى را با حرص و ولع مى‌خورد و بعداً براى خوب جويدن آنها را نشخوار مى‌كند يعنى به دهان خود بر مى‌گرداند و خوب مى‌جود و مجدداً پائين مى‌برد).

حضرت كار عثمان و اطرافيانش را به شترانى تشبيه مى‌كند كه تازه به علف بهاره رسيده‌اند و در زمستان علف نخورده‌اند و از بس حرص و ولع دارند نمى‌فهمند چطور علف‌ها را بخورند و دهان و شكم خود را از آنها پر مى‌كنند. عثمان و خويشانش با بيت المال مسلمين اينگونه عمل كردند به طورى كه عمل آنها مورد

[١]. دربارۀ شناخت بنى اميه كه حضرت على عليه السلام آن را مخوف‌ترين فتنه معرفى مى‌كند به خطبۀ ٩٢ مراجعه كنيد.

[٢]. خضم به معنى نجويده فرودادن است.