ما پیشرفت در همه زمینهها (علوم، فرهنگ و حتی آداب) را مستند به رشد فکری و اندوخته شدن تجربیات بشر میدانیم، مثلًا میگوییم در قدیم انسانها دارای آداب بدوی بودند و تدریجا آداب آنها تکامل پیدا کرد. در مورد دین و مذهب میگوییم دین لاحق کاملتر از دین سابق است. این جور فکر میکنیم که این امور بالاستقلال تکامل پیدا میکند. اینها میگویند نه، همه اینها ساخته وضع اقتصادی موجود است [١]. از نظر مارکسیستها هیچ چیزی در مقابل روابط تولیدی از خود اصالت ندارد بلکه محصول جبری روابط تولیدی است و نوع روابط تولیدی هم محصول وضع ابزار تولید است [٢].

از اینجا نظریه جبر اقتصادی تاریخ پیش میآید.

در باب تاریخ دو نظریه هست:

یکی اینکه بر تاریخ هیچگونه جبر یعنی ضرورت و حتمیت حاکم نیست، یعنی یک سلسله قوانین جبری لا یتخلف بر تاریخ حکومت نمیکند، چرا؟ چون اراده انسان دخالت دارد. فرنگیها، آنها که به آزادی اراده قائل هستند، این آزادی را بر ضد قانون علت و معلول میدانند، نظیر حرف نائینی و همه آنهایی که میگویند لازمه فاعل مختار بودن این است که علت در کار نباشد، انسان علت کار خودش نیست، فاعل کار خودش است، خدا هم فاعل عالم است نه علت آن، چون اگر بگوییم علت، معنایش ضرورت ترتب معلول بر علت است، و اگر قائل به ضرورت شویم دیگر فاعل مختار

[١]. اشکال: مجزا و مستقل حساب کردن ما هم معلوم نیست درست باشد و نمیشود عوامل مادی را اصلا به حساب نیاورد.

جواب: بلا شک، عوامل مادی حتما اثر دارند، ولی اگر عوامل مادی اثر داشته باشند آیا لازمهاش این است که امور غیر مادی صرفا تابع و متأثر باشند؟ چه مانعی دارد که همه این امور اصالت داشته باشند و در عین حال در یکدیگر اثر کنند، گاهی این بر آن غلبه کند و گاهی آن بر این؟

[٢].- خود ابزار تولید چگونه تکامل پیدا میکند؟

جواب: در اثر کار انسان. البته اینجا یک مطلب هست و آن اینکه حیوان هم کار میکند چرا او تکامل پیدا نمیکند؟ ناچار باید برای انسان یک استعدادی قائل شویم که در حیوانات نیست. مطلب دیگر اینکه ما میگوییم انسان فطرتا کمال جوست، یعنی هر چه را که داشته باشد باز بالاتر آن را میخواهد. اینها این حرف را نمیزنند و همه را ناشی از امر اقتصادی و مادی میدانند.

- پس زیربنای همه چیز کار انسان شد؟

جواب: کار هم که میگویند، مقصود کار تجسم یافته است که همان ابزار تولید است، لذا مناقشه لفظی است.