خاموشی میرود، و از نظر علم امروز منظومه شمسی به طور مسلّم ابتدائی دارد و بالاخره در نهایت امر تمام انسانها و کرات و منظومه شمسی و موجودات روی آنها تبدیل به یک مشت گاز خواهد شد. البته یک حرف احتمالی هست که ممکن است روزی انسان بتواند با تمام تمدن و سایر مظاهر زندگانیاش به کرات دوردست برود و اگر در آنجا هم زندگانیاش مورد تهدید واقع شد باز به کرات دیگر برود و بدین وسیله بقا و جاودانگی جامعه انسانی را تأمین نماید. این حرف فعلا یک احتمالی بیش نیست و با وسائل علمی موجود قابل تحقق نیست و طی نمودن مسافت بین زمین و کرات دیگر سالها به طول میانجامد و عمر انسانها وافی به آن نیست. پس بالاخره انسان در این دنیا محکوم به فناست، و نه تنها خود افراد انسانها جاوید نیستند، راه هم جاوید نیست، و در جاوید نبودن فرق نمیکند که در پنجاه سال و صد سال پایان بپذیرد یا در یک میلیون و صد میلیون سال؛ و اگر بنا باشد همین جاودانگی نسبی امیدبخش باشد، صد سال عمر معمولی افراد هم باید امیدبخش باشد و نیازی به پیش کشیدن افسانه تکامل جامعه نیست [١].

[١]. اشکال: زمین و مافیها به منزله یک فرد انسان است و همانطور که فرد انسان میرود و فرد دیگری میآید و مرگ هر فرد حامل تخم فرد کاملتری است، کره زمین و تمام منظومه شمسی هم همینطور است و از بین رفتن آنها نیستی مطلق نیست بلکه کراتی کاملتر و در سطحی بالاتر به وجود میآیند. پس باز میشود گفت: راه میماند.

جواب: یک وقت میگوییم این زمین منفجر میشود و از نو یک زمین و منظومه خورشیدی دیگر تشکیل میشود، این حرفی است، ولی یک وقت میخواهیم بگوییم این زمین که از بین میرود، خود «همین» به کاملتر از خودش تبدیل میشود، [این حرف نادرستی است].

- اقتضای قانون دیالکتیک این است که به کاملتر از خودش تبدیل شود.

جواب: مقتضایش باشد، ولی درست نیست.

- اینها میگویند همانطور که یک فرد از بین میرود و تبدیل به کاملتر از خودش میشود، تمام کره زمین هم همین جور است.

جواب: اینها تازه در فردش هم اشتباه میکنند. فرد وقتی باقی است که نوعش باقی باشد. تکامل جاودانگی در فرد را ما میتوانیم بگوییم که قائل به حرکت جوهریه و قائل به روح و امثال اینها هستیم. ما میگوییم ماده در حرکات خودش از تغییر به ثبات منتهی میشود و بعد به جاودانگی میرسد، و شخصیت را هم که ما به بدن و ماده نمیدانیم، باز ماده دومرتبه یک سیر دیگری از نو شروع میکند و همین جور ... مثل دریایی که مرتب گوهر به