اگر گفته شود از نظر اسلام که قوانین کلی و یکنواخت برای تاریخ همه جامعهها ذکر میکند، جامعهها دارای یک سنخ روح تلقی شدهاند، جواب این است که این طور نیست. بدون شک وجوه مشابهت کلی در عین اختلاف صنفی میان جوامع هست. نظر اسلام بر وجوه مشترک است، نظیر وجوه مشترک همه نژادها در عین اختلاف آنها که مثلًا یهودیها زیربنای روحیهشان پول و اقتصاد است.

مارکس که این حرف را زد و گفت اقتصاد زیربناست، تنها روی تاریخ اروپا مطالعه کرده بود و از تاریخ آسیا به کلی بیخبر بود، با یک سلسله فرضیات یک فلسفهای برای تاریخ به طور کلی آورد (به همان شکل دورههای پنجگانه معروف: دوره اشتراکی اول، دوره شکار، دوره کشاورزی، دوره فئودالی و سپس دوره سرمایهداری و بورژوازی و بعد هم دوره کمونیستی)، بعدها در اواخر عمر خود فهمید که این بافتهها با تاریخ آسیا وفق نمیدهد، لذا نظریاتش را تعدیل کرد و کتاب وجه تولید آسیایی را نوشت ولی از بس که شاگردانش را با افکار قالبی و کورکورانه بار آورده بود آنها حاضر نبودند که خلاف آراء سابق را حتی از خودش بپذیرند، لذا مارکس به آنها میگفت من به اندازه شما مارکسیست نیستم، یعنی من از حرفهای اولم (تا حدودی) برگشتم.

به هر حال غرض این است که نمیشود این جور قالبی درباره بشر قضاوت کرد، نه درباره فرد بشر و نه درباره جامعه بشری. از مختصات انسان این است که تحت نوع واحد درنمیآید. صدر المتألهین حرفش همین است که اشیاء در حال حرکت تحت نوع واحد نیستند مخصوصاً انسان که هر فردی از افراد آن یک نوع است، بلکه هر فردی در حالات مختلف به تنهایی یک نوع است و این راز بزرگی دارد که بعداً در فلسفه پراکسیس و بعد از آن در بحث «از خود بیگانگی» روی مبانی اسلامی از آن سخن خواهیم گفت و بحثی است بسیار لطیف.

هر فردی از انسان حکمی دارد و راز این مطلب در عقل و اراده و اختیار و آزادی

مثلًا درباره تاریخ اسلام و پیدایش اسلام باز این حرفها را پیش میکشند که وضع اقتصادی جامعه فلان جور بوده و بردهها نزدیک بود شورش کنند و فلان، لذا سرمایهدارها به فکر افتادند جلوی این شورش را بگیرند و لذا دین اسلام در این شرایط به وجود آمد، یعنی سرمایهدارها و بردهدارها آن را به وجود آوردند. اما بعد که با یک واقعیت واضح خیلی عینی مواجه میشوند که اگر چنین بود پس چرا بردهها طرفدار اسلام بودند و سرمایهدارها مخالف، میگویند سرمایهدارها خودشان نمیفهمیدند که به نفعشان است!!!