مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٥ - فلسفه اسلامی از میر داماد تا عصر حاضر

مقدمات: وجود دارای دو رشته است: رشته طولی و رشته عرضی.

رشته عرضی: سلسلهای که موجودات در عرض هماند، همین موجودات زمانی. مثلًا زید مسبوق به وجود پدرش است، پدرش به پدرش ... این یک سلسله است. این موجودات از نظر مرتبه وجودی در عرض هماند یعنی انسانهای امروز حیوان ناطقاند، در گذشته هم حیوان ناطق بودهاند.

رشته طولی مرتبه علل واقعی است. زید اگرچه به حسب ظاهر معلول پدرش است ولی در واقع مسبوق است به «عقل فعّال». عقل فعال هم معلول عقل نهم است تا برسد به ذات خدا. این سلسله را «سلسله طولی» گویند. این موجودات هر کدام کاملتر از دیگری است.

مجموعهآثاراستادشهیدمطهری ج١٣ ٢٤٥ فلسفه اسلامی از میر داماد تا عصر حاضر ..... ص : ٢٤٣

م چیست؟ مگر عدم چیزی است که در زمان قرار گرفته باشد؟ به راستی عدم چیزی نیست. ولی عدمی که در باب حدوث زمانی میگوییم، یک معنی اعتباری است. زمانهای قبل را همه وجود پر کرده. وجود زید که پنجاه سال به این طرف است در مرتبه وجود سعدی در هفتصد سال پیش نیست. ما وجود زید را از آن زمان (هفتصد سال پیش) نفی میکنیم و به عدم متصف مینماییم، ولی واقعاً وجودهای پیشین عدم وجود زید در ذهن ما هستند؟ اینکه زید در مراتب وجودهای پیشین نیست، این طور اعتبار میشود که «عدم زید» هست. بدین گونه، عدم زمانی و حدوث زمانی را اعتبار میکنیم.

فیلسوف یک سلسله طولیه هم کشف کرده؛ همان طور که سعدی عدم زید است، مرتبه وجود عقل فعال هم عدم زید هست. نوعی سبقت واقعی از عدم زید بر وجود او در سلسله طولیه هم هست و چون ظرف وجود سلسله طولیه را «دهر» گویند، به همین جهت این گونه حدوث را «حدوث دهری» هم میگویند.

و «مسبوقیت وجود شئ به عدم خودش» که تعریف «حدوث» است در اینجا مصداق دارد یعنی وجود زید در ظرف وجود عقل فعال نیست، بنابر این حادث است، منتها حادث دهری.