مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٣٠ - لغت « دیالکتیک »

لغت « دیالکتیک »

مشروحترین کتابی که ما درباره لغت «دیالکتیک» و اصطلاحاتی که این کلمه در طول تاریخ پیدا کرده است دیدهایم کتاب دیالکتیک پل فولکیه است. این کلمه مثل اکثر کلمات فلسفی اروپایی یک کلمه یونانی است. ریشه یونانیش را اینطور به دست میدهد، میگوید: کلمه دیالکتیک در اصل از کلمه یونانی مشتق شده است که در اصل دو معنی داشته: یکی خود کلمه یا گفتار، دیگری دلیل؛ و ایندو با همدیگر خیلی نزدیک هم هست، چون انسان با کلمه و لفظ دلیل میآورد. بعضی در همان سابق ماتریالیسم دیالکتیک را «مادیت گفتگویی» ترجمه میکردند و این را از همان ریشه یونانیش که به معنای گفتگوست گرفته بودند، در صورتی که در این معنای جدیدی که پیدا کرده، مسلّما گفتگو در آن نیست؛ و بعضی هم «مادیت دلیلی» ترجمه کرده بودند به اعتبار جزء دیگر از معنای قدیمش که دلیل بود.

پیشوند «دیا» معنای مقابله و معارضه را میدهد و به همین جهت مسلمین آن را «جدل» ترجمه کردهاند، و از اینجا دیالکتیک، رد و بدل کردن دلیل و گفتگو و مباحثه را معنی میدهد. وقتی آن را به صورت مصدر به کار ببریم معنای آن مذاکره و صحبت و مجادله کردن است، و وقتی آن را به صورت صنعت به کار ببریم معنایش آن چیزی است که مربوط به مباحثه و مخصوصاً مباحثه بین الاثنین باشد، یعنی فن مباحثه و مجادله. از این رو اگر از نظر لغوی این کلمه را مورد دقت قرار دهیم، معنای آن «فن گفتگو» است ولی غرض از گفتگو [هنر سخن گفتن نیست]، این جنبه را «علم بلاغت» مینامند. اینها حرفهایی است که در مقدمه گفته است.

بعد وارد تاریخچه این کلمه میشود و دو دوره برای آن قائل میشود: دوره قدیم و دوره جدید، که دوره قدیم از ماقبل سقراط است تا زمان هگل، و از زمان هگل هم معنی و مفهوم خاصی پیدا کرده که مارکسیستها هم همان معنی را گرفتهاند با اندک تغییری که به آن دادهاند.