آنچه که ذهن میگوید مطابق است با آنچه که در خارج است از آن نظر که حکایت میکند از خارج، ولی چنین نیست که آنچه در ذهن است صورت مستقیم آن چیزی است که در خارج است. این چیزی که الآن در ذهن ماست این است که «کل الف ب»، یا مثلًا در مورد اشکال هندسی «کل مثلث کذا». در این مثالها شما حکم را به عنوان «کل» و رابطه میان موضوع و محمول بیان میکنید یعنی در ذهن شما موضوع و محمول جدا هستند. آیا در خارج چنین چیزی هست [١]؟

ما وقتی از مجموع معلومات، یک صورت علمی و یک قاعده میسازیم نباید تصور کرد که این قاعده به همان شکل (موضوع و محمول و کلیت) در خارج وجود دارد و ذهن ما فقط آن را منعکس کرده است؛ نه، در خارج کلیت وجود ندارد، یک شیئی وجود دارد، مثلًا مثلث است که ما از آن مفهومهای متعددی انتزاع میکنیم و از این مفهومها یکی را موضوع و یکی را محمول قرار میدهیم، بعد بین آنها رابطه برقرار میکنیم در عین اینکه این مطابق است با خارج به نحوی از انطباق که ما الآن میگوییم این محمول موجود است به وجود موضوع، یا به تعبیری که در باب «معقولات ثانیه» میگوییم، ظرف عروض، ذهن است و ظرف اتصاف، خارج. در مثل «زید قائم» که ظرف عروض و اتصاف هر دو خارج است، زید در خارج وجودی دارد و قیام در خارج وجودی دارد، و قیام در ظرف خارج عارض زید شده است و زید هم در ظرف خارج متصف به قیام شده است، در اینجا تا حد زیادی تطابق است؛ یعنی همین طور که در ذهن من زید است، قیام است، عروض قیام برای زید است، در خارج هم همین شکل است؛ اما در مثل «الانسان ممکن» یا «الانسان شئ» یعنی در مورد معقولات ثانیه که ظرف عروض ذهن است و ظرف اتصاف خارج، چنین نیست که همانگونه که ذهن ما موضوعی دارد و محمولی و در ذهن محمول عارض موضوع میشود، در خارج هم مصداقی دارد و محمولی در خارج عارض موضوع شده است.

خود «قیاس» از معقولات ثانیه است و مربوط به عالم ذهن. [در ظرف ذهن]

[١]. ممکن است اشکال شود که هیچیک از معلومات ما عین ما فی الخارج نیست و مثلًا «زید قائم» هم در خارج به این شکل وجود ندارد. پاسخ این است که نه، چنین نیست که هیچ چیز به طور مستقیم وارد ذهن نشود، بدون تردید اجسام و الوان و امثال این امور درست مثل خارج در ذهن ما منعکس میشوند. شیئی در خارج وجود دارد و تصویری از آن به ذهن ما میآید. البته متأخرین آمدهاند و در انطباق حس با محسوس هم ایراد گرفتهاند ولی از نظر متقدمین معقولات اولیه عینا انعکاس ما فی الخارج است.