مصروف این مسائل کند و سایر مسائل را به دیگران واگذار کند و به عقیده صدرا علت اینکه بوعلی با آن قوّت ذکاء و فرط فطانت از حل بسیاری از مسائل الهی عاجز مانده است این بوده که وقت خود را بیشتر صرف طب و ریاضی و احیاناً لغت و امثال اینها کرده است [١].

بعلاوه تحقیقات مسلمین در قسمتهای طب و نجوم و ریاضیات و طبیعیات با توجه به تحقیقات و کشفیاتی که بعداً نصیب علما و دانشمندان شده جزء تاریخ علم است نه خود علم، یعنی علم مراحلی از اینها گذشته است، و اما آنچه در زمینههای نامبرده مورد توجه و تحقیق مسلمین واقع شده تا رسیده به ملا صدرا و متأخرتر از ملا صدرا متن علم است.

البته این ادعا در نظرها خیلی عجیب میآید و نمیتوان در یک جلسه و دو جلسه حق این مطلب را ادا کرد اما شاید بتوانیم در همین جلسه نمونهای از این مدعا را ارائه بدهیم. از همه اینها گذشته بحث در غیر چهار قسمت نامبرده از عهده اینجانب خارج است.

آقایان محترم توجه دارند که بحث در تاریخ علم یا فلسفه از طرح کردن خود مسائل علمی و فلسفی دشوارتر است، زیرا مستلزم دانستن و فهمیدن خود آن مسائل است نه تنها در آخرین شکل خود بلکه در شکلهای مختلف تاریخی، بعلاوه بیان پیوند و ارتباط شکلهای مختلف با یکدیگر. از اینرو هیچ کتابی مانند کتابهایی که در این زمینه نگارش مییابد، با همه تبحر و زحمت خارقالعاده مؤلفین آنها، مورد بدگمانی نیست.

باید اضافه کنم که این کار در فلسفه اسلامی خیلی دشوارتر است زیرا نه تنها در این زمینه هیچ کار درستی نشده بلکه آنقدر در کتب فلاسفه اسلامی مخصوصاً متأخرین آنها در نسبت دادن مسائل و عقاید و آراء به مکاتیب فلسفی تسامح و اشتباه کاری شده که حیرتآور است.

مثلًا در کتابهای حاجی سبزواری زیاد برخورد میکنیم به اینکه در فلان مسأله مشّائین چنین گفتهاند و اشراقیین چنان گفتهاند؛ چنین وانمود میشود که از قدیم میان پیروان ارسطو و افلاطون اینچنین اختلافی بوده است، اما پس از تحقیق معلوم

[١]. اسفار، ج ٤، باب نهم، فصل پنجم، ص ١٢٨.